Muhasebe ve Defter Tutma Nedir?
Muhasebe, bir işletmenin mali nitelikteki işlemlerinin belgelere dayanarak kaydedilmesi, sınıflandırılması ve özetlenerek raporlanmasıdır. Defter tutma ise bu kayıtların kanunların öngördüğü defterlere, belirlenen usul ve sürelere uygun şekilde işlenmesini ifade eder.
Defter tutma yükümlülüğü iki temel kanuna dayanır. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, defterlerin mükellefin vergiyle ilgili servet, sermaye ve hesap durumunu ortaya koyacak ve bu durumun hesap üzerinden incelenmesine imkân verecek şekilde tutulmasını ister. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ise her tacirin ticari işlemlerini, işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini açıkça görülebilir şekilde defterlerinde göstermesini zorunlu kılar.
Düzenli tutulan defterler yalnızca yasal bir yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamaz. İşletme sahibinin gelirini, giderini, alacak ve borçlarını izleyebilmesine ve vergi beyannamelerinin doğru hazırlanmasına da imkân verir.
Kimler Defter Tutmak Zorundadır?
Vergi Usul Kanunu'nun 172. maddesine göre aşağıdaki gerçek ve tüzel kişiler defter tutmak zorundadır.
- Ticaret ve sanat erbabı
- Ticaret şirketleri
- İktisadi kamu müesseseleri
- Dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler
- Serbest meslek erbabı
- Çiftçiler
Türk Ticaret Kanunu bakımından ise her tacir ticari defter tutmakla yükümlüdür. Tutulacak defterin türü, işletmenin hukuki yapısına ve iş hacmine göre değişir.
Birinci ve İkinci Sınıf Tüccar Ayrımı
Tüccarlar defter tutma bakımından iki sınıfa ayrılır. Birinci sınıf tüccarlar bilanço esasına göre, ikinci sınıf tüccarlar işletme hesabı esasına göre defter tutar. Ayrımda esas alınan tutarlar her yıl yeniden belirlenir. 2026 yılı için geçerli hadler aşağıdaki gibidir.
| Ölçüt | 2026 yılı haddi |
|---|---|
| Yıllık alış tutarı | 2.500.000 TL |
| Yıllık satış tutarı | 3.500.000 TL |
| Alım satım dışındaki işlerde yıllık gayrisafi iş hasılatı | 1.200.000 TL |
| İki işin birlikte yapılması hâlinde iş hasılatının beş katı ile yıllık satış tutarının toplamı | 2.500.000 TL |
Bu hadlerden birini aşan tüccarlar birinci sınıf sayılır. Her türlü ticaret şirketi, iş hacmine bakılmaksızın birinci sınıf tüccardır. Bu nedenle limited ve anonim şirketler her durumda bilanço esasına göre defter tutar. Hadlerin altında kalanlar da dilerse bilanço esasını seçebilir.
İşe yeni başlayan tüccarlar, yıllık iş hacimlerine göre sınıflandırılıncaya kadar ikinci sınıf tüccar gibi hareket edebilir. İş hacmi bir hesap döneminde hadleri yüzde yirmiyi aşan oranda geçerse ya da arka arkaya iki dönem yüzde yirmiye kadar bir fazlalık gösterirse, izleyen hesap döneminden itibaren birinci sınıfa geçilir.
Hangi Defterler Tutulur?
| Usul | Kimler tutar | Tutulan defterler | Tutulduğu ortam |
|---|---|---|---|
| Bilanço esası | Birinci sınıf tüccarlar ve ticaret şirketleri | Yevmiye defteri, defter-i kebir, envanter defteri | e-Defter |
| İşletme hesabı esası | İkinci sınıf tüccarlar | İşletme hesabı defteri | Defter-Beyan Sistemi |
| Serbest meslek | Serbest meslek erbabı | Serbest meslek kazanç defteri | Defter-Beyan Sistemi |
Bilanço esasında kayıtlar, 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile belirlenen Tekdüzen Hesap Planı'na göre yapılır.
Anonim ve limited şirketler bu defterlere ek olarak pay defteri ile genel kurul toplantı ve müzakere defterini, anonim şirketler ayrıca yönetim kurulu karar defterini tutar.
e-Defter Uygulaması
e-Defter, Vergi Usul Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu gereğince tutulması zorunlu olan defterlerdeki bilgileri kapsayan elektronik kayıtlar bütünüdür. Yevmiye defteri ve büyük defter bu yolla elektronik dosya olarak hazırlanır, mali mühür ya da elektronik imza ile onaylanır ve defterlere ait berat dosyaları Gelir İdaresi Başkanlığı'nın sistemine yüklenir. Envanter defterinin elektronik ortamda tutulması ise isteğe bağlıdır.
1 Ocak 2025 tarihinden itibaren bilanço esasına göre defter tutmak zorunda olan veya bu usulü kendi isteğiyle seçen bütün mükellefler e-Defter uygulamasına dâhildir. e-Fatura uygulamasına geçmek zorunda olanlar ile bağımsız denetime tabi şirketler de aynı kapsamdadır. Bu mükellefler kâğıt ortamında defter tutamaz. Gelir İdaresi Başkanlığı'nın açıklamasına göre kâğıt ortamında tutulan defterler hiç tutulmamış sayılır.
Berat dosyaları aylık dönemler hâlinde ya da hesap döneminin ilk ayında tercih bildirilmesi şartıyla geçici vergi dönemleri itibarıyla yüklenebilir. e-Defter tutanlarda ilk aya ait beratın alınması açılış onayı, son aya ait beratın alınması kapanış onayı yerine geçer. Bu nedenle yevmiye defteri ve büyük defter için ayrıca noter onayı yaptırılmaz.
Mükellefin elektronik ortamda vereceği muvafakatnameyle, e-Defter ve berat dosyalarının defter tutma konusunda yetkili meslek mensubunun mali mührü ya da elektronik imzasıyla onaylanması ve sisteme yüklenmesi de mümkündür.
Defter-Beyan Sistemi
Defter-Beyan Sistemi, 486 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile düzenlenen ve Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından işletilen elektronik kayıt sistemidir. Serbest meslek erbabı ile basit usule tabi mükellefler 1 Ocak 2018, işletme hesabı esasına göre defter tutanlar 1 Ocak 2019 tarihinden itibaren kayıtlarını bu sistem üzerinden tutmak zorundadır.
İşletme hesabı defteri ve serbest meslek kazanç defteri bu sistemde elektronik olarak oluşturulur ve saklanır. Defterlerin açılış ve kapanış onayları Başkanlık tarafından elektronik ortamda yapıldığı için noter tasdiki gerekmez. Beyanname ve bildirimler de aynı sistem üzerinden verilebilir.
Kayıt Düzeni ve Kayıt Süreleri
Defter ve kayıtların Türkçe tutulması ve kayıtlarda Türk para biriminin kullanılması zorunludur. Üçüncü kişilerle olan işlemlere ait kayıtların fatura, makbuz ve benzeri belgelere dayanması gerekir.
İşlemler defterlere zamanında kaydedilmelidir. Vergi Usul Kanunu'nun 219. maddesine göre kayıtlar on günden fazla geciktirilemez. Kayıtlarını muhasebe fişi gibi yetkililerce imzalanan belgelere dayanarak yürüten işletmelerde işlemlerin esas defterlere geçirilmesi kırk beş günü aşamaz. Serbest meslek kazanç defterine işlemler günü gününe kaydedilir.
Defterlerin Tasdiki
Fiziki ortamda tutulan defterlerin kullanılmadan önce onaylatılması gerekir. Vergi Usul Kanunu'na göre işe devam edenler defterlerini kullanacakları yıldan önceki son ayda, yeni işe başlayanlar ise işe başlama tarihinden önce tasdik ettirir. Türk Ticaret Kanunu'na göre açılış onayları kuruluş sırasında ve defter kullanılmaya başlanmadan önce noter tarafından yapılır. Anonim ve limited şirketlerin kuruluşunda bu onaylar ticaret sicili müdürlüğünce yapılır.
Fiziki ortamda tutulan yevmiye defterinin kapanış onayı izleyen faaliyet döneminin altıncı ayının sonuna, yönetim kurulu karar defterinin kapanış onayı ise birinci ayının sonuna kadar yaptırılır. Elektronik ortamda tutulan defterlerde noter ya da ticaret sicili müdürlüğü onayı aranmaz.
Dönem Sonu İşlemleri ve Mali Tablolar
Envanter çıkarmak, bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin olarak tespit etmektir. Envanter, işe başlama tarihinde ve her hesap döneminin sonunda çıkarılır ve bilançoyla birlikte envanter defterine kaydedilir.
Amortisman, karşılık ve dönem ayırıcı kayıtlar yapıldıktan sonra bilanço ve gelir tablosu düzenlenir. Bilanço işletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını ve kaynaklarını, gelir tablosu ise dönem içindeki gelirlerini, giderlerini ve faaliyet sonucunu gösterir. Yıllık gelir veya kurumlar vergisi beyannamesi bu tablolara dayanılarak hazırlanır.
Defter ve Belgelerin Saklanması ve İbrazı
Vergi Usul Kanunu'nun 253. maddesine göre defterler ve belgeler, ilgili oldukları yılı izleyen takvim yılından başlayarak beş yıl süreyle saklanır. Türk Ticaret Kanunu'nun 82. maddesi ise ticari defterler ile kayıtların dayandığı belgeler için on yıllık saklama süresi öngörür. Tacirler bakımından uygulamada on yıllık süre esas alınır.
Saklama süresi içinde defter ve belgelerin, yetkili makam ve memurların talebi üzerine ibraz edilmesi zorunludur.
İşletmeden İstenen Belgeler
Kayıtların süresinde ve eksiksiz yapılabilmesi için aşağıdaki belgelerin düzenli olarak büroya ulaştırılması gerekir.
- Alış ve satış faturaları ile e-Fatura ve e-Arşiv Fatura kayıtları
- Banka hesap ekstreleri ile kredi kartı ve POS dökümleri
- Kasa hareketlerine ait makbuz ve fişler
- Ücret bordroları ve sosyal güvenlik bildirimlerine ilişkin belgeler
- Kira, kredi ve benzeri sözleşmeler
- Demirbaş ve taşıt alımlarına ait belgeler
- Dönem sonunda stok sayım listeleri