Şirket Kuruluşu ve Değişiklik İşlemleri Nedir?
Şirket kuruluşu, işletmenin hukuki türünün seçilmesiyle başlayan, ticaret siciline tescil ve vergi dairesi kaydıyla tamamlanan işlemler bütünüdür. Kuruluştan sonra sermayede, adreste, unvanda, ortaklık yapısında ya da şirket türünde yapılan değişiklikler ile tasfiye de aynı kurallara tabidir.
Bu işlemlerin dayanağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile Ticaret Sicili Yönetmeliği'dir. Vergi dairesine yapılacak bildirimler 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nda düzenlenmiştir. Sicil işlemleri Ticaret Bakanlığı'nın Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) üzerinden yürütülür.
İşletme Türleri
Şahıs işletmesi bir gerçek kişinin kendi adına işlettiği, ayrı tüzel kişiliği olmayan işletmedir. Limited ve anonim şirketler sermaye şirketidir ve tüzel kişiliği ticaret siciline tescille kazanır.
| Tür | Kurucu sayısı | Sorumluluk | Organlar | Asgari sermaye |
|---|---|---|---|---|
| Şahıs işletmesi | Bir gerçek kişi | Sahibi kişisel malvarlığıyla sorumludur | Yoktur | Aranmaz |
| Limited şirket | En az 1, en çok 50 ortak | Ortaklar taahhüt ettikleri sermaye payını ödemekle yükümlüdür | Genel kurul ve müdürler | 50.000 TL |
| Anonim şirket | En az 1 pay sahibi | Pay sahipleri taahhüt ettikleri sermaye payıyla, yalnızca şirkete karşı sorumludur | Genel kurul ve yönetim kurulu | 250.000 TL |
Limited şirkette en az bir ortağın yönetim hakkı ve temsil yetkisi bulunmalıdır. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un 35. maddesine göre limited şirket ortakları, şirketten tahsil edilemeyen kamu alacaklarından sermaye payları oranında doğrudan sorumludur. Şahıs işletmesinin kazancı gelir vergisine, limited ve anonim şirketin kazancı kurumlar vergisine tabidir. İki yapının ayrıntılı karşılaştırması şahıs şirketi ile limited şirket arasındaki farklar yazısında yer almaktadır.
Asgari Sermaye ve Sermayenin Ödenmesi
Asgari sermaye tutarları 24 Kasım 2023 tarihli ve 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yükseltilmiştir. 1 Ocak 2024 tarihinden itibaren limited şirketin esas sermayesi 50.000 TL'den, anonim şirketin esas sermayesi 250.000 TL'den az olamaz.
Anonim şirkette nakden taahhüt edilen payların itibari değerinin en az yüzde 25'i tescilden önce, kalanı tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenir. Limited şirkette tescilden önce ödeme şartı aranmaz, sermayenin tamamı tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenebilir.
Sermayesi bu tutarların altında kalan mevcut şirketler, Türk Ticaret Kanunu'nun geçici 15. maddesine göre sermayelerini 31 Aralık 2026 tarihine kadar yeni tutarlara yükseltmek zorundadır. Yükseltmeyen şirket infisah etmiş, yani kendiliğinden sona ermiş sayılır. Ticaret Bakanlığı bu süreyi birer yıl olarak en çok iki defa uzatabilir.
Şahıs İşletmesinin Kuruluşu
Şahıs işletmesinde şirket sözleşmesi, sermaye taahhüdü ya da organ yoktur. Kuruluşun temel işlemi, işe başlamanın vergi dairesine bildirilmesidir. Vergi Usul Kanunu'nun 153 ve 168. maddelerine göre bildirim, işe başlama tarihinden itibaren on gün içinde mükellefin kendisi, yetkili meslek mensubu ya da avukat tarafından yapılır. İş yeri açmak veya ticaret siciline kaydolmak işe başlamayı gösterir.
İşletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan bir ticari işletme ise sahibi tacir sayılır. Tacir, işletmenin açıldığı günden itibaren on beş gün içinde işletmesini ve ticaret unvanını ticaret siciline tescil ve ilan ettirir.
Limited ve Anonim Şirketin Kuruluşu
Şirket sözleşmesi MERSİS üzerinde hazırlanır ve başvuru sırasında şirket için potansiyel vergi numarası alınır.
Limited şirket sözleşmesi ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personelin huzurunda imzalanır. Anonim şirket esas sözleşmesinde imzalar noterce onaylanır ya da sözleşme ticaret sicili müdürlüğünde imzalanır. Anonim şirkette pay bedellerinin en az yüzde 25'inin yatırıldığını gösteren banka mektubu, her iki türde de sermayenin on binde dördü oranındaki Rekabet Kurumu payının ödendiğini gösteren belge başvuruya eklenir.
Sözleşme, imzalanmasını izleyen otuz gün içinde ticaret siciline tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan olunur. Tescilden önce şirket adına işlem yapanlar bu işlemlerden şahsen ve müteselsilen sorumludur.
Vergi Dairesi Kaydı ve Defterler
Şirketin ayrıca işe başlama bildirimi vermesi gerekmez. Ticaret sicili müdürlüğü başvuru evrakını vergi dairesine iletir ve bildirim yükümlülüğü yerine getirilmiş sayılır. Tescille birlikte potansiyel vergi numarası vergi numarasına dönüşür.
Anonim ve limited şirketlerin kuruluşunda fiziki defterlerin açılış onayı ticaret sicili müdürlüğünce yapılır. Elektronik ortamda tutulan defterlerde açılış onayı aranmaz. 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren işe başlayan ve bilanço esasına göre defter tutacak olan mükellefler işe başlama tarihinden itibaren e-Defter uygulamasına dâhildir. 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren kuruluşu tescil edilen şirketler de pay defteri ile genel kurul toplantı ve müzakere defterini Ticaret Bakanlığı'nın Elektronik Ticari Defter Sistemi'nde tutar.
Adres, Unvan ve Diğer Sözleşme Değişiklikleri
Tescil edilmiş hususlardaki her değişiklik de tescil edilir. Unvan, işletme konusu ve merkez gibi sözleşmede yazılı hususlar genel kurul kararıyla değiştirilir. Limited şirkette sözleşme, aksine hüküm yoksa esas sermayenin üçte ikisini temsil eden ortakların kararıyla değişir. İşletme konusunun ya da merkezin değiştirilmesi ve sermaye artırımı gibi kararlarda ise temsil edilen oyların en az üçte ikisi ile oy hakkı bulunan esas sermayenin salt çoğunluğu birlikte aranır. Anonim şirkette karar, kural olarak sermayenin en az yarısının temsil edildiği genel kurulda mevcut oyların çoğunluğuyla alınır.
İş yerinin aynı sicil çevresinde başka bir adrese taşınması da tescil edilir. Merkez başka bir sicil bölgesine taşınıyorsa başvuruya eski müdürlükten alınan sicil özeti eklenir. Adres değişikliği bir ay içinde vergi dairesine de bildirilir.
Sermaye Artırımı ve Pay Devri
Sermaye, yeni taahhütle ya da yedek akçe gibi iç kaynakların sermayeye dönüştürülmesiyle artırılır. Anonim şirkette iç kaynaklardan yapılan artırım dışında, payların nakdi bedelleri tamamen ödenmeden sermaye artırılamaz. Tescil başvurusuna kural olarak sermayenin ödendiğine ve şirket özvarlığının tespitine ilişkin yeminli mali müşavir ya da serbest muhasebeci mali müşavir raporu eklenir.
Tescil için karar tarihini izleyen otuz gün içinde başvurulur. Anonim şirkette artırım, karar tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilemezse karar geçersiz hâle gelir.
Limited şirkette pay devri yazılı yapılır ve tarafların imzaları noterce onaylanır. Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse devir, genel kurulun onayıyla geçerli olur. Devrin tescili için otuz gün içinde ticaret siciline başvurulur. Payı devreden ve devralan, devir öncesine ait kamu alacaklarından müteselsilen sorumlu tutulur.
Tür Değiştirme
Türk Ticaret Kanunu'nun 180. maddesine göre bir şirket hukuki şeklini değiştirebilir, örneğin limited şirket anonim şirkete dönüşebilir. Yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır.
Yönetim organı tür değiştirme planı ve raporu hazırlar. Küçük ve orta ölçekli şirketler, bütün ortakların onayıyla rapordan vazgeçebilir. Belgeler genel kurul kararından otuz gün önce ortakların incelemesine sunulur. Limited şirkette karar, sermayenin en az dörtte üçüne sahip olmaları şartıyla ortakların dörtte üçünün kararıyla alınır. Başvuruya, sermayenin ödenip ödenmediğini ve şirket özvarlığını tespit eden mali müşavir raporu eklenir.
Ticari işletme niteliğindeki şahıs işletmesi de bir ticaret şirketine dönüşebilir. Bu durumda işletmenin malvarlığı unsurlarının değerini tespit eden mali müşavir raporu aranır. Bilanço esasına göre defter tutan şahıs işletmesinin aktif ve pasifiyle bütün hâlinde bir sermaye şirketine devrinde, Gelir Vergisi Kanunu'nun 81. maddesindeki şartlar sağlanırsa değer artışı kazancı hesaplanmaz.
Tasfiye
Şirket genel kurul kararıyla sona erdirilebilir. Sona eren şirket tasfiye hâline girer, tüzel kişiliğini tasfiye sonuna kadar korur ve unvanını tasfiye hâlinde ibaresiyle kullanır. Anonim ve limited şirkette aşamalar aynıdır.
- Sona ermenin ve tasfiye memurlarının tescil ve ilan ettirilmesi
- Tasfiye başlangıcındaki envanter ve bilançonun genel kurulun onayına sunulması
- Alacaklıların birer hafta arayla yapılan üç ilanla çağrılması
- Aktiflerin paraya çevrilmesi ve borçların ödenmesi
- Kalan varlığın dağıtılması ve unvanın sicilden silinmesi
Kalan varlık, alacaklılara üçüncü kez yapılan çağrı tarihinden itibaren üç ay geçmeden dağıtılamaz.
Vergi yönünden hesap dönemi yerine tasfiye dönemi geçerli olur. Tasfiyenin sona erdiği döneme ait tasfiye beyannamesi, tasfiyenin sonuçlandığı tarihten itibaren otuz gün içinde verilir. Tasfiye memurları tasfiye kararını ve tasfiyenin kapandığını vergi dairesine ayrı ayrı bildirir.
Şahıs işletmesi kapatılırken işin bırakıldığı bir ay içinde vergi dairesine bildirilir, ticaret unvanının silinmesi için on beş gün içinde sicile başvurulur.
Süreler ve Gecikmenin Sonuçları
| İşlem | Süre |
|---|---|
| Şahıs işletmesinde işe başlama bildirimi | 10 gün |
| Gerçek kişi tacirin ticaret siciline tescili | 15 gün |
| Şirket sözleşmesinin tescili | 30 gün |
| Sermaye artırımında tescil başvurusu | 30 gün |
| Limited şirkette pay devrinin tescil başvurusu | 30 gün |
| Vergi dairesine değişiklik ve işi bırakma bildirimi | 1 ay |
| Tasfiyede kalan varlığın dağıtımı için bekleme | 3 ay |
| Mevcut şirketlerin asgari sermayeye uyumu | 31 Aralık 2026 |
İşe başlamanın zamanında bildirilmemesi birinci derece, diğer bildirimlerin gecikmesi ikinci derece usulsüzlük sayılır. Tescili zorunlu bir hususu süresinde tescil ettirmeyenler ticaret sicili müdürlüğünce tescile davet edilir. Verilen sürede başvurmayan ve kaçınma sebebi bildirmeyenlere 2026 yılında 22.194 TL idari para cezası uygulanır. Tescil ettirmeyenler, bu yüzden üçüncü kişilerin uğradığı zararı da tazmin etmekle yükümlüdür.
İşletmeden İstenen Belgeler
Başvuruların hazırlanabilmesi için işlemin türüne göre aşağıdaki bilgi ve belgeler gerekir.
- Kurucuların ve yöneticilerin kimlik ve yerleşim yeri bilgileri
- Düşünülen ticaret unvanı ve işletme konusu
- İş yeri adresine ilişkin bilgi ve belgeler
- Sermaye tutarı ve payların ortaklar arasındaki dağılımı
- Anonim şirkette pay bedellerinin yatırıldığını gösteren banka mektubu
- Değişikliklerde genel kurul kararı ve sözleşmenin yeni metni
- Sermaye artırımı, tür değiştirme ve tasfiyede son bilanço