Hesap Dönemi ve Dönemsellik
Vergi Usul Kanunu'nun 174. maddesine göre defterler hesap dönemi itibarıyla tutulur, kayıtlar her hesap dönemi sonunda kapatılır ve ertesi dönem başında yeniden açılır. Hesap dönemi normal olarak takvim yılıdır. Hazine ve Maliye Bakanlığı, takvim yılı faaliyetine uygun düşmeyenler için on iki aylık özel hesap dönemi belirleyebilir. Dönem sonu işlemleri, bu kapanıştan önce kayıtların fiili durumla karşılaştırılmasını ve gerekli düzeltmelerin yapılmasını kapsar.
Bu çalışmaların dayanağı dönemsellik kavramıdır. 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre her dönemin faaliyet sonucu diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanır, gelir ve giderler tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilir. Gelir Vergisi Kanunu'nun 38. ve Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 6. maddeleri gereğince kazancın tespitinde Vergi Usul Kanunu'nun değerleme hükümlerine uyulur.
Envanter Çıkarma Yükümlülüğü
Vergi Usul Kanunu'nun 186. maddesine göre envanter çıkarmak, bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin bir şekilde ve ayrıntılı olarak tespit etmektir. 185. madde uyarınca envanter, işe başlama tarihinde ve izleyen her hesap döneminin sonunda çıkarılır. Bu tarihe bilanço günü denir.
Türk Ticaret Kanunu'nun 66. maddesi de her tacirin, işletmesinin açılışında ve her faaliyet döneminin sonunda varlıklarını ve borçlarını değerleriyle birlikte tek tek gösteren bir envanter çıkarmasını zorunlu kılar.
Bilanço esasına göre defter tutanlar envanterlerini ve bilançolarını envanter defterine kaydeder. İşletme hesabı esasına göre defter tutanlardan emtia üzerine iş yapanlar ise Vergi Usul Kanunu'nun 195. maddesi gereğince emtia envanteri çıkarmak zorundadır.
Envanterin İki Aşaması
Envanter çalışması uygulamada iki aşamada yürütülür.
- Muhasebe dışı envanter: Kasa, banka, stok, demirbaş, alacak ve borçların bilanço günündeki gerçek durumunun sayım, ölçüm ve mutabakatla belirlenmesidir.
- Muhasebe içi envanter: Fiili durum ile kayıtlar arasındaki farkların, amortisman, karşılık ve dönem ayırma işlemleriyle birlikte düzeltme kayıtlarıyla defterlere işlenmesidir.
Sayım İşlemleri
Kasadaki nakit sayılarak kasa hesabının bakiyesiyle karşılaştırılır ve uygulamada sonuç imzalı bir tutanağa bağlanır. Banka hesaplarının bakiyeleri ekstrelerle karşılaştırılır. Vergi Usul Kanunu'nun 281. ve 285. maddeleri uyarınca mevduat ve kredi sözleşmelerine dayanan alacak ve borçlar, değerleme gününe kadar hesaplanacak faizleriyle birlikte dikkate alınır.
Stoklar sayılarak, ölçülerek veya tartılarak tespit edilir. Geçici vergi dönemlerinde mal mevcutlarının yalnızca kayıtlar üzerinden tespitine izin verilirken, hesap dönemi sonunda fiili envanter esastır. Vergi Usul Kanunu'nun 190. maddesine göre büyük mağazalar ve eczaneler emtia envanterini üç yılda bir çıkarabilir.
Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre sayımda tespit edilen kasa, stok ve maddi duran varlık noksanları ile fazlaları geçici hesaplarda izlenir. Noksanlık, sorumlusundan tahsil edildiğinde veya zarar kaydedildiğinde bu hesaptan çıkarılır. Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 30. maddesine göre zayi olan mallara ait katma değer vergisi, maddede sayılan afet hâlleri dışında indirilemez.
Demirbaş, makine ve taşıt gibi kıymetlerin işletmede fiilen bulunup bulunmadığı da kontrol edilir ve amortisman kayıtlarıyla karşılaştırılır.
Alacak ve Borç Mutabakatı
Bilanço esasına göre defter tutanların verdiği Form Ba ve Form Bs bildirimlerine, 565 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile Eylül 2024 döneminden başlayarak son verilmiştir. Bununla birlikte envanter alacakları ve borçları da kapsadığından, alıcı ve satıcı hesaplarının bakiyeleri dönem sonunda karşı tarafın kayıtlarıyla karşılaştırılır.
Aralarında yazılı cari hesap sözleşmesi bulunan taraflarda, Türk Ticaret Kanunu'nun 94. maddesine göre bakiyeyi gösteren cetveli alan taraf bir ay içinde maddede sayılan yollarla itiraz etmezse bakiyeyi kabul etmiş sayılır.
Değerleme Ölçüleri
Vergi Usul Kanunu'nun 258. maddesine göre değerleme, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespitidir. Başlıca kıymetler için öngörülen ölçüler aşağıdadır.
| İktisadi kıymet | Değerleme ölçüsü | VUK maddesi |
|---|---|---|
| Gayrimenkuller, tesisat ve makineler, taşıtlar, gayrimaddi haklar | Maliyet bedeli | 269 |
| Alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar | Maliyet bedeli | 273 |
| Emtia | Maliyet bedeli. Satış bedeli maliyet bedelinin %10 veya daha fazla altına düşmüşse emsal bedeli uygulanabilir. | 274 |
| Hisse senetleri ile portföyünün en az %51'i Türkiye'de kurulu şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri | Alış bedeli | 279 |
| Diğer menkul kıymetler | Borsa rayici | 279 |
| Yabancı paralar ile yabancı para cinsinden alacak ve borçlar | Borsa rayici, yoksa Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından tespit edilen kur | 280 |
| Alacaklar ve borçlar | Kayıtlı değer | 281, 285 |
| Kasa mevcudu | İtibari değer | 284 |
Vadesi gelmemiş senede bağlı alacak ve borçlar için reeskont hesaplanması isteğe bağlıdır. Alacak senetlerine reeskont uygulayan mükellef borç senetlerine de uygulamak zorundadır.
Borsada rayici olmayan yabancı paraların 2025 yılı sonu kurları 590 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile ilan edilmiştir. Değerleme günü için Bakanlıkça kur ilan edilmemişse Merkez Bankası'nın efektif için efektif alış, döviz için döviz alış kuru esas alınır.
Amortisman
Vergi Usul Kanunu'nun 313. maddesine göre işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan iktisadi kıymetlerin değeri amortisman yoluyla yok edilir. Amortisman, Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın faydalı ömürleri dikkate alarak ilan ettiği oranlar üzerinden ayrılır.
- Değeri 2026 yılı için 12.000 TL'yi aşmayan alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar doğrudan gider yazılabilir. İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük gösteren kıymetlerde bu had topluca dikkate alınır.
- Bilanço esasına göre defter tutanlar azalan bakiyeler usulünü seçebilir. Bu usulde oran, yüzde 50'yi geçmemek üzere normal amortisman oranının iki katıdır.
- Kiralama veya işletme amacıyla kullanılanlar dışındaki binek otomobillerde, aktife girdikleri hesap dönemi için ay kesri tam ay sayılarak kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır.
- Her yılın amortismanı yalnızca o yıla ait değerlemede dikkate alınabilir. Bir yıl amortisman ayrılmaması amortisman süresini uzatmaz.
Şüpheli ve Değersiz Alacaklar
Vergi Usul Kanunu'nun 323. maddesine göre ticari veya zirai kazancın elde edilmesi ve sürdürülmesiyle ilgili olmak şartıyla aşağıdaki alacaklar şüpheli alacak sayılır.
- Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar
- Yapılan protestoya veya yazıyla bir defadan fazla istenmesine rağmen ödenmemiş olan ve 2026 yılı için 25.000 TL'yi aşmayan alacaklar
Bu alacaklar için değerleme günündeki tasarruf değerine göre karşılık ayrılabilir. Teminatlı alacaklarda karşılık, teminattan geri kalan tutarla sınırlıdır.
322. maddeye göre yargı kararına veya kanaat verici bir belgeye göre tahsiline artık imkân kalmayan alacaklar değersiz alacaktır. Bu alacaklar değersiz hâle geldikleri tarihte kayıtlı değerleriyle zarara geçirilerek yok edilir.
313. ve 323. maddelerde 2026 yılı için geçerli tutarlar, 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 588 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile belirlenmiştir.
Dönem Ayırıcı Hesaplar
Bir gelir veya giderin kayda alındığı dönem ile ait olduğu dönem her zaman aynı değildir. Vergi Usul Kanunu'nun 283. ve 287. maddeleri bu tür kalemlerin kayıtlı değerleriyle aktifleştirilmesini veya pasifleştirilmesini öngörür. Bu kayıtlar dönem ayırıcı hesaplarda izlenir.
- Peşin ödenen giderler: Gelecek döneme ait kira, sigorta ve abonelik gibi ödemeler gider yazılmaz, ait oldukları döneme aktarılır.
- Gelir tahakkukları: Tahsili sonraki dönemde yapılacak gelirlerin, örneğin vadeli mevduat faizinin, döneme isabet eden kısmı gelir kaydedilir.
- Peşin tahsil edilen gelirler: Gelecek döneme ait olarak önceden tahsil edilen tutarlar dönem gelirinden ayrılır.
- Gider tahakkukları: Döneme ait olup ödemesi sonraki dönemde yapılacak ve belgeye dayanan giderler dönem giderlerine eklenir.
Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler
Kayıtlarda gider olarak yer alan ancak indirimi kabul edilmeyen tutarlar, vergi matrahı hesaplanırken kâra eklenir. Bu giderler Gelir Vergisi Kanunu'nun 41. ve Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 11. maddelerinde sayılmıştır. Başlıcaları şunlardır.
- Teşebbüs sahibinin, eşinin ve çocuklarının işletmeden çektiği paralar ile kendisine, eşine ve küçük çocuklarına ödenen aylık ve ücretler
- Her türlü para cezaları ve vergi cezaları, kurumlarda ayrıca kurumlar vergisi, gecikme zamları ve gecikme faizleri
- Kurumlarda öz sermaye faizleri, örtülü sermaye faizleri ve transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü olarak dağıtılan kazançlar
- Yabancı kaynakları öz kaynaklarını aşan işletmelerde, aşan kısma ait finansman giderlerinin Cumhurbaşkanınca belirlenen kısmı
Gelir Vergisi Kanunu'nun 40. maddesine göre kiralama veya işletme amacıyla kullanılanlar dışındaki binek otomobillerin giderlerinin en fazla yüzde 70'i indirilebilir.
Enflasyon Düzeltmesi ve Yeniden Değerleme
Vergi Usul Kanunu'nun geçici 37. maddesine göre 2025 hesap dönemi ile geçici vergi dönemleri de dâhil olmak üzere 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, şartların oluşup oluşmadığına bakılmaksızın mali tablolar enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz. Münhasıran sürekli olarak işlenmiş altın ve gümüş alım satımı ve imaliyle uğraşan mükellefler bu hükmün dışındadır.
Aynı madde bu dönemleri, mükerrer 298. maddenin (Ç) fıkrası bakımından düzeltme şartlarının gerçekleşmediği dönem saymaktadır. Buna göre tam mükellef olan ve bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri, hesap dönemi sonunda bilançolarındaki amortismana tabi iktisadi kıymetleri ve bunların amortismanlarını isterlerse yeniden değerleyebilir.
- Hesap dönemi içinde aktife giren kıymetler için o dönemde yeniden değerleme yapılmaz.
- Değer artışı bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında gösterilir. Fonun sermayeye eklenmesi dışında başka bir hesaba aktarılan veya işletmeden çekilen kısmı vergiye tabi tutulur.
- Amortisman, yeniden değerleme sonrası değerler üzerinden ayrılmaya devam eder.
Değerlemede, yapıldığı yıla ait yeniden değerleme oranı kullanılır. Bu oran Resmî Gazete'de ilan edilir ve 2025 yılı için yüzde 25,49 olarak tespit edilmiştir.
Kapanış Kayıtları ve Mali Tablolar
Envanter kayıtları tamamlandıktan sonra gelir ve gider hesapları dönem kârı veya zararı hesabına aktarılır. Bu hesabın kalanı vergiden önceki dönem kârını veya zararını gösterir. Vergi karşılığı ayrıldıktan sonra bulunan dönem net kârı veya zararı bilançoya aktarılır.
Vergi Usul Kanunu'nun 192. maddesine göre bilanço, envanterde gösterilen kıymetlerin değerleri itibarıyla düzenlenmiş özetidir. Türk Ticaret Kanunu'nun 68. maddesi tacirin her faaliyet dönemi sonunda bilanço ile gelir tablosunu hazırlamasını zorunlu kılar.
Gelir Vergisi Kanunu'nun 38. maddesine göre bilanço esasında ticari kazanç, öz sermayenin hesap dönemi sonundaki ve başındaki değerleri arasındaki olumlu farktır.
Hesap Dönemi Kapandıktan Sonraki Süreler
Hesap dönemi takvim yılı olan mükellefler için başlıca süreler aşağıdadır.
| İşlem | İlgili mükellefler | Son gün |
|---|---|---|
| Dördüncü dönem geçici vergi beyannamesi | Geçici vergi mükellefleri | 17 Şubat |
| Yıllık gelir vergisi beyannamesi | Gelir vergisi mükellefleri | 31 Mart |
| Aralık ayına ait e-Defter ve berat dosyalarının yüklenmesi | Gelir vergisi mükellefleri | 10 Nisan |
| Kurumlar vergisi beyannamesi | Kurumlar vergisi mükellefleri | 30 Nisan |
| Aralık ayına ait e-Defter ve berat dosyalarının yüklenmesi | Kurumlar vergisi mükellefleri | 14 Mayıs |
Geçici vergi matrahının hesabında da Vergi Usul Kanunu'nun değerleme hükümleri dikkate alındığından, dönem sonu değerlemelerinin dördüncü dönem beyannamesinden önce yapılmış olması gerekir. Sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre, Vergi Usul Kanunu'nun 18. maddesi gereğince tatili izleyen ilk iş gününde sona erer.
1 Sıra No.lu Elektronik Defter Genel Tebliği'ne göre envanter defterinin e-Defter olarak tutulması isteğe bağlıdır. Bu yolu seçenler, hesap döneminin son gününe ait envanter defteri dosyalarını da tablodaki e-Defter sürelerinde yükler. Envanter defterini kâğıt ortamında tutanlar defteri, kullanılacağı yıldan önce gelen son ayda notere tasdik ettirir. e-Defter yükleme süreleri 2026 yılında sirkülerle uzatıldığından güncel duyuruların izlenmesi gerekir.