Geçici Vergiyi Kimler Öder?
Geçici vergi, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun mükerrer 120. maddesi ile 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 32. maddesinde düzenlenmiştir. Uygulamanın ayrıntıları 217 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği'nde açıklanmıştır. Buna göre aşağıdaki mükellefler geçici vergi öder.
- Basit usulde vergilendirilenler dışındaki ticari kazanç sahipleri
- Serbest meslek erbabı
- Kurumlar vergisi mükellefleri
Adi ortaklıklar ile kollektif şirketler ortaklık olarak gelir veya kurumlar vergisi mükellefi olmadığından, geçici vergiyi ortaklar şirketten aldıkları kazanç üzerinden öder. Zirai kazanç, ücret, kira geliri ve menkul sermaye iradı elde edenlerin bu gelirleri nedeniyle geçici vergi yükümlülüğü yoktur.
Yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinden elde edilen kazançlar ile noterlik görevini yerine getirenlerin bu işlerden sağladıkları kazançlar geçici vergi matrahına dâhil edilmez. Bu mükellefler, söz konusu işler dışında kalan ticari veya mesleki kazançları için geçici vergi öder.
Geçici Vergi Dönemleri
Geçici vergi, hesap döneminin üçer aylık dönemleri itibarıyla beyan edilir. Hesap dönemi takvim yılı olan mükellefler için dönemler ve beyan süreleri aşağıdaki gibidir.
| Dönem | Kapsadığı aylar | Esas alınan mali tablo | Beyan ve ödeme için son gün |
|---|---|---|---|
| Birinci dönem | Ocak, Şubat, Mart | 3 aylık | 17 Mayıs |
| İkinci dönem | Nisan, Mayıs, Haziran | 6 aylık | 17 Ağustos |
| Üçüncü dönem | Temmuz, Ağustos, Eylül | 9 aylık | 17 Kasım |
| Dördüncü dönem | Ekim, Kasım, Aralık | 12 aylık | İzleyen yılın 17 Şubat günü |
14 Ekim 2021 tarihli ve 7338 sayılı Kanun'la geçici vergi hesap döneminin ilk dokuz ayıyla sınırlandırılmış, böylece dördüncü dönem beyannamesi kaldırılmıştı. 4 Aralık 2025 tarihli ve 7566 sayılı Kanun bu sınırlamayı madde metninden çıkarmıştır. Gelir İdaresi Başkanlığı'nın açıklamasına göre dördüncü geçici vergi dönemi beyannamesi 2025 takvim yılından itibaren yeniden verilmektedir.
Kendisine özel hesap dönemi tayin edilen mükelleflerde dönemler, özel hesap döneminin başlangıcından itibaren üçer aylık süreler olarak belirlenir. Yeni işe başlayanlarda işe başlama tarihinden içinde bulunulan dönemin sonuna kadar olan süre ayrı bir vergilendirme dönemi sayılır. Diğer beyanname türleri ve verilme süreleri vergi beyannameleri sayfasında özetlenmiştir.
Geçici Vergi Oranları
Oran, mükellefin tabi olduğu vergiye göre değişir.
| Mükellef | Dayanak | Oran |
|---|---|---|
| Gelir vergisi mükellefleri | Gelir vergisi tarifesinin ilk gelir dilimine uygulanan oran | %15 |
| Kurumlar vergisi mükellefleri | Cari dönemin kurumlar vergisi oranı | %25 |
| Bankalar, sigorta şirketleri ve Kanun'da sayılan diğer finans kurumları | Bu kurumlar için belirlenen kurumlar vergisi oranı | %30 |
Verginin Hesaplanması
Dönemler üçer aylık olmakla birlikte beyan edilecek kazanç, hesap döneminin başından ilgili dönemin sonuna kadar geçen süre için hesaplanır. Birinci dönemde 3 aylık, ikinci dönemde 6 aylık, üçüncü dönemde 9 aylık, dördüncü dönemde 12 aylık mali tablolar esas alınır. Bulunan kazanca oran uygulanarak geçici vergi hesaplanır ve bu tutardan önceki dönemlerde hesaplanan geçici vergi düşülür.
Aşağıdaki örnekte ticari kazanç sahibi bir gelir vergisi mükellefinin dört döneme ait hesaplaması gösterilmiştir. Tutarlar yalnızca hesaplama yöntemini açıklamak için seçilmiştir.
| Dönem | Dönem sonuna kadar oluşan kazanç | Hesaplanan geçici vergi | Önceki dönemlerde hesaplanan | Ödenecek geçici vergi |
|---|---|---|---|---|
| Ocak - Mart | 400.000 TL | 60.000 TL | Yok | 60.000 TL |
| Ocak - Haziran | 900.000 TL | 135.000 TL | 60.000 TL | 75.000 TL |
| Ocak - Eylül | 1.200.000 TL | 180.000 TL | 135.000 TL | 45.000 TL |
| Ocak - Aralık | 1.100.000 TL | 165.000 TL | 180.000 TL | Yok |
Örneğin son satırında on iki aylık kazanç dokuz aylık kazancın altında kaldığı için dördüncü dönemde ödenecek geçici vergi çıkmamaktadır. Bir dönemin zararla kapanması hâlinde de o dönem için geçici vergi ödenmez.
Dönem içinde kesinti yoluyla ödenen vergiler, geçici vergiye tabi kazançla ilgili olmaları şartıyla hesaplanan geçici vergiden mahsup edilir. Kesilen vergi hesaplanan geçici vergiden fazlaysa artan tutar izleyen dönemlerde hesaplanacak geçici vergiden indirilir.
Gelir ve Giderlerin Doğru Döneme Kaydedilmesi
Geçici vergiye esas kazanç, yıllık kazancın tespitinde uygulanan hükümlere göre belirlenir ve dönemsellik esası burada da geçerlidir. Bir gelir ya da gider, tahsil veya ödeme tarihine bakılmaksızın ilgili olduğu dönemin kazancında dikkate alınır. Tebliğ'de verilen örneğe göre 1 Ocak tarihinde ödenen bir yıllık kira bedelinin, ilk üç aylık kazancın tespitinde yalnızca ilk üç aya isabet eden kısmı dikkate alınır.
Bu nedenle beyan öncesinde aşağıdaki kayıtların gözden geçirilmesi gerekir.
- Peşin ödenen kira, sigorta ve abonelik gibi giderlerin döneme ait olmayan kısımlarının gelecek aylara aktarılması
- Döneme ait olduğu hâlde belgesi sonradan gelen gelir ve giderlerin tahakkuk ettirilmesi
- Peşin tahsil edilen ve sonraki dönemlere ait olan gelirlerin ayrılması
- Ciro primi ile gayrimaddi hak bedeli niteliğindeki ödemelerin tahakkuk ettikleri dönemde kaydedilmesi
- Kredi faizleri ile kur farklarının döneme isabet eden tutarlarının hesaplanması
Serbest meslek kazancında ise tahsil esası geçerlidir. Gelir Vergisi Kanunu'nun 67. maddesine göre serbest meslek kazancı, hesap dönemi içinde tahsil edilen tutarlardan faaliyet nedeniyle yapılan giderlerin indirilmesiyle bulunur.
Dönem Sonu Stoklarının Tespiti
Yıllık beyannamede kazanç belirlenirken mal mevcutlarının sayılarak, ölçülerek veya tartılarak fiilen tespit edilmesi gerekir. Geçici vergide ise Kanun, dönem sonundaki mal mevcutlarının istenirse yalnızca kayıtlar üzerinden tespit edilmesine imkân tanır. Dileyen mükellefler fiili envanter de yapabilir.
Stoklar hangi yolla tespit edilirse edilsin, değerleri Vergi Usul Kanunu'nun değerleme hükümlerine göre belirlenir. Maliyet tespit yöntemi gibi mükellefe seçim hakkı tanınan konularda yıllık olarak yapılan tercih geçici vergi dönemlerinde de uygulanır ve yıl içinde değiştirilemez.
Kayıtlar üzerinden yapılan tespitte alış, satış, iade ve üretime sevk hareketlerinin eksiksiz işlenmiş olması önem taşır. Stok tutarındaki bir hata satılan malın maliyetini ve dolayısıyla dönem kazancını doğrudan etkiler.
Amortisman Hesaplamaları
Geçici vergi dönemlerinde, yıllık olarak hesaplanan amortisman tutarının ilgili döneme isabet eden kısmı dikkate alınabilir. Buna göre birinci dönemde üç aylık, ikinci dönemde altı aylık, üçüncü dönemde dokuz aylık, dördüncü dönemde ise yıllık amortisman tutarı esas alınır.
Yıl içinde alınan kıymetlerde de aynı kural geçerlidir. Tebliğ'deki örneğe göre üçüncü dönemde alınan bir demirbaş için bu dönemde dokuz aylık amortisman ayrılabilir. Amortisman ayrılacak kıymetin değerleme günü itibarıyla işletmenin aktifinde bulunması gerekir.
Kiralama veya işletme amacıyla kullanılanlar dışında, işletmelere ait binek otomobillerde aktife girdikleri hesap dönemi için yalnızca kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır. Bu kural geçici vergi dönemlerinde de uygulanır. Yıllık olarak seçilen amortisman usulü geçici vergi dönemlerinde değiştirilemez. Aktifleştirilen özel maliyet bedelleri ile ilk tesis giderlerinin itfasında da yıllık tutarın döneme isabet eden kısmı dikkate alınır.
Diğer Değerleme İşlemleri
Geçici vergiye esas kazancın tespitinde Vergi Usul Kanunu'nun değerleme hükümleri dikkate alınır ve değerleme işlemleri geçici vergi döneminin kapandığı tarih itibarıyla yapılır.
- Yabancı paralar ile yabancı para cinsinden alacak ve borçlar, dönemin kapandığı tarih için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından ilan edilen döviz alış kurlarıyla değerlenir.
- Vadesi gelmemiş senede bağlı alacak ve borçlar için reeskont hesaplanması isteğe bağlıdır. Alacak senetlerine reeskont uygulayan mükellefin borç senetlerine de aynı uygulamayı yapması zorunludur.
- Şüpheli hâle gelen alacaklar için, karşılık ayırma şartlarının değerleme günü itibarıyla oluşması hâlinde hesap dönemini aşmamak üzere herhangi bir geçici vergi döneminde karşılık ayrılabilir.
Enflasyon düzeltmesi bakımından Vergi Usul Kanunu'nun geçici 37. maddesi geçerlidir. Bu maddeye göre 2025 hesap dönemi ile geçici vergi dönemleri de dâhil olmak üzere 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, şartların oluşup oluşmadığına bakılmaksızın mali tablolar enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz. Kanun'un mükerrer 298. maddesinin (A) fıkrasının 9 numaralı bendi kapsamındaki mükellefler bu hükmün dışındadır.
İndirimler, İstisnalar ve Geçmiş Yıl Zararları
Mükellefler geçici vergiye esas kazançlarını belirlerken, bu kazancı yıllık beyannameyle beyan etmeleri hâlinde yararlanabilecekleri bütün indirim ve istisnaları dikkate alabilir. İndirim ya da istisna belirli şartlara bağlıysa, şartların sağlanıp sağlanmadığı ilgili geçici vergi döneminin son günündeki duruma göre belirlenir.
İndirimi mümkün olan geçmiş yıl zararları geçici vergi matrahının hesabında da dikkate alınır. Bağış ve yardımlarda kanunlarda yer alan oranlar geçici vergiye esas kazanca uygulanarak indirilebilecek tutar bulunur. Kanunen kabul edilmeyen giderlerin her dönemde ayrıca belirlenerek kazanca eklenmesi gerekir.
Kurumlarda Asgari Kurumlar Vergisi
Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 32/C maddesine göre hesaplanan kurumlar vergisi, indirim ve istisnalar düşülmeden önceki kurum kazancının yüzde 10'undan az olamaz. Maddede bu hükmün geçici vergi dönemleri için de uygulanacağı açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle kurumlar, her geçici vergi döneminde genel hükümlere göre hesaplanan vergi ile asgari vergi tutarını karşılaştırır.
İlk defa faaliyete başlayan kurumlar için, faaliyete başlanılan hesap döneminden itibaren üç hesap dönemi boyunca bu hüküm uygulanmaz. Asgari vergi hesaplanırken kurum kazancından düşülebilecek istisna ve indirimler maddede ayrıca sayılmıştır.
Beyan ve Ödeme Süresi
Gelir İdaresi Başkanlığı'nın beyanname verme ve ödeme süreleri tablosuna göre geçici vergi beyannamesi, üç aylık dönemi izleyen ikinci ayın 17. günü saat 23.59'a kadar verilir ve vergi aynı süre içinde ödenir. Beyanname elektronik ortamda gönderilir.
Sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre, Vergi Usul Kanunu'nun 18. maddesi gereğince tatili izleyen ilk iş gününde sona erer. 2026 yılının üçüncü dönemine ait beyannamenin süresi 17 Kasım 2026 Salı günü, dördüncü dönemine ait beyannamenin süresi ise 17 Şubat 2027 Çarşamba günü dolmaktadır.
Geçmiş yıllarda bazı dönemlerde bu süreler Vergi Usul Kanunu sirküleriyle uzatılmıştır. Bu nedenle her dönemde Gelir İdaresi Başkanlığı'nın güncel duyurularının izlenmesi gerekir.
Eksik Beyan ve Yüzde 10 Sınırı
Yapılan incelemelerde geçmiş dönemlere ait geçici verginin yüzde 10'u aşan tutarda eksik beyan edildiği tespit edilirse, eksik beyan edilen bu kısım için re'sen veya ikmalen geçici vergi tarh edilir. Tarh edilen vergi için vergi ziyaı cezası kesilir ve gecikme faizi hesaplanır.
Geçici vergi yıllık beyannamede mahsup edilen bir vergi olduğundan, mahsup süresi geçtikten sonra kesinleşen geçici verginin aslı terkin edilir. Ancak gecikme faizi ve ceza tahsil edilir. Yüzde 10'luk sınır yalnızca geçici vergi bakımından geçerlidir, yıllık beyannamede beyan edilmesi gereken kazanç için böyle bir pay bulunmaz.
Yıllık Beyannamede Mahsup ve İade
Tahakkuk ettirilerek tahsil edilen geçici vergi, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir veya kurumlar vergisinden mahsup edilir. Mahsup edilemeyen tutar mükellefin diğer vergi borçlarına mahsup edilir. Bu mahsuplara rağmen kalan tutar, o yılın sonuna kadar yazılı olarak talep edilmesi hâlinde mükellefe iade edilir.
İşin bırakılması hâlinde, işin bırakıldığı dönemi izleyen dönemler için geçici vergi ödenmez. Tasfiyeye giren kurumlar da tasfiyeye girdikleri tarihi içeren dönemden sonra geçici vergi beyannamesi vermez.