Kasa ve Stok Sayımlarında Tutanak ve Sayım Farkları

Kasa ve stok sayımı, işletmenin elindeki nakit ile malların fiilen sayılarak muhasebe kayıtlarıyla karşılaştırılmasıdır. Bu yazıda sayımın yasal dayanağı, hazırlığı ve tutanağı ile sayım farklarının hesaplarda izlenmesi ve bu farkların gider ve katma değer vergisi bakımından durumu yürürlükteki mevzuata göre açıklanmaktadır.

Sayımın Yasal Dayanağı

Vergi Usul Kanunu'nun 186. maddesi envanter çıkarmayı, bilanço günündeki mevcutları, alacakları ve borçları saymak, ölçmek, tartmak ve değerlemek suretiyle kesin biçimde tespit etmek olarak tanımlar. Aynı maddeye göre ticari teamüle göre tartılması, sayılması ve ölçülmesi mutat olmayan malların değeri tahminen tespit edilir.

Türk Ticaret Kanunu'nun 66. maddesi her tacirin açılışta ve her faaliyet döneminin sonunda envanter çıkarmasını öngörür.

Neler, Ne Zaman Sayılır?

Fiilen sayılan varlıklar kasa, stoklar ve maddi duran varlıklardır. Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği sayım farklarını bu üç kalem için düzenler. Banka hesapları, alacaklar ve borçlar ekstre ve mutabakatla doğrulanır. Bu çalışmalar dönem sonu işlemleri içinde birlikte yürütülür.

Türk Ticaret Kanunu'nun 67. maddesi, dönemin kapanışından önceki üç ay veya sonraki iki ay içindeki bir gün itibarıyla düzenlenen özel envanterin, dönem sonundaki değerleme doğru yapılmak şartıyla kullanılmasına izin verir. Vergi Usul Kanunu ise tespitin bilanço günü itibarıyla yapılmasını arar. Sayım başka bir gün yapılmışsa aradaki giriş ve çıkışlar belgelerden izlenir. Yıl içindeki ara sayımlar iç kontrol düzeninin parçasıdır.

Sayım Öncesi Hazırlık

Bağımsız Denetim Standardı 501, yönetimin sayım talimatlarında ele alınması beklenen konulara örnekler verir. Bu konular ve uygulamadaki hazırlıklar şöyle özetlenebilir.

  • Hesap kesimi: Sayım anına kadar düzenlenen son fatura, irsaliye ve makbuz numaraları not edilir, bu belgelerin tamamı kayda alınır.
  • Hareketlerin durdurulması: Sayım süresince mal giriş ve çıkışı durdurulur ya da ayrı bir listede izlenir.
  • Başkasına ait mallar: Konsinye, emanet, tamir veya fason amacıyla bulunan mallar ayrılır ve ayrı listelenir.
  • Dışarıdaki mallar: Başka depoda veya fasoncuda bulunan işletme malları için karşı taraftan yazılı teyit istenir.
  • Durumu farklı mallar: Yavaş hareket eden, hasar gören ve değeri düşen kalemler işaretlenir.
  • Sayım listeleri: Listeler sıra numaralı hazırlanır, kullanılan ve kullanılmayan listelerin tamamı sayım sonunda toplanır.

Sayım Ekibi ve Görevler Ayrılığı

Bağımsız Denetim Standardı 315, işlemlerin yetkilendirilmesi, kaydedilmesi ve varlıkların korunması sorumluluklarının farklı kişilere verilmesini görevler ayrılığı olarak tanımlar. Amaç, bir kişinin hem hata veya hile yapabilecek hem de bunu gizleyebilecek konumda olmasını önlemektir.

Bu ilke doğrultusunda uygulamada sayım en az iki kişiyle yapılır. Ekipte sayılan varlığı korumakla ya da kaydını tutmakla görevli olmayan bir kişi bulunur, kasa veya depo sorumlusu da hazır olur. Standart, küçük işletmelerin ideal görevler ayrılığını sağlayacak kaynağa sahip olmayabileceğini, bu durumda yönetimin alternatif kontroller uygulayabileceğini belirtir.

Şirket bağımsız denetime tabiyse ve stoklar finansal tablolar açısından önemliyse denetçi mümkün olan hâllerde fiziki stok sayımına katılır. Vergi Usul Kanunu'nun 134. maddesine göre vergi incelemesi gerekli görülürse fiili envanteri de kapsayabilir.

Kasa Sayımı

Kasada fiilen bulunan değerler sayılır ve aynı andaki kasa hesabı bakiyesiyle karşılaştırılır. Vergi Usul Kanunu'nun 284. maddesine göre kasa mevcudu itibari değeriyle, yabancı paralar 280. madde hükmüne göre değerlenir.

  • Nakit: Türk lirası kupür bazında, yabancı paralar cinsi ve tutarıyla sayılır.
  • Çekler: Tekdüzen hesap planında alınan çekler kasadan ayrı bir hesapta izlenir. Kasadaki çekler ayrıca dökülür ve bu hesapla karşılaştırılır.
  • Kayda alınmamış belgeler: Kasadaki avans fişleri, gider belgeleri ve işlenmemiş makbuzlar para sayılmaz, tutanakta ayrı gösterilir.

Kasa farklarının sık görülen nedeni kayda geç alınan belgelerdir. Vergi Usul Kanunu'nun 219. maddesine göre işlemlerin deftere kaydı on günden fazla geciktirilemez. Kayıtlarını yetkililerce imzalanmış muhasebe fişleriyle yürüten işletmelerde işlemler esas defterlere en geç kırk beş gün içinde aktarılır.

Kasa Sayım Tutanağı

Tutanağın içeriği yerleşik uygulamaya dayanır. İmzalı tutanak farkın tespit edildiği anı belgeler ve genellikle aşağıdaki bilgilerden oluşur.

  • Sayımın yeri, tarihi ve saati
  • Sayımı yapanların ve kasa sorumlusunun adı ve görevi
  • Kupür bazında nakit dökümü, yabancı paraların cinsi ve tutarı
  • Çeklerin bankası, numarası, vadesi ve tutarı
  • Kayda alınmamış belgelerin dökümü
  • Son tahsilat ve tediye makbuzlarının numaraları
  • Kasa hesabının sayım anındaki bakiyesi ve bulunan fark
  • Kasa sorumlusunun açıklaması ve imzalar

Stok Sayımı ve Stok Sayım Tutanağı

Stok sayımında kontrol, Bağımsız Denetim Standardı 501'deki test sayımında olduğu gibi iki yönlü yapılır. Hem kayıtlardaki kalemlerin depoda bulunup bulunmadığına hem de depodaki malların kayıtlarda yer alıp almadığına bakılır.

Vergi Usul Kanunu'nun 188. maddesi, geniş ölçüde ve çeşitli mal kullanan büyük işletmelerin envanterlerini listeler hâlinde düzenlemesine izin verir. Bu listelerin sayfa numaralı ve tarihli olması, envanteri çıkaran görevli ile işletme sahibi veya vekilince imzalanması ve envanter defteri gibi saklanması şarttır. Stok sayım tutanağında uygulamada şu bilgiler bulunur.

  • Sayım yeri, tarihi ve ekibi
  • Malın kodu, adı ve ölçü birimi
  • Sayılan miktar, kayıtlardaki miktar ve fark
  • Malın durumu, örneğin hasarlı veya kullanım süresi geçmiş olması
  • Başkasına ait olduğu için sayım dışında tutulan mallar
  • Son giriş ve çıkış belgelerinin numaraları
  • Depo sorumlusunun açıklaması ve imzalar

Sayım Farklarının Hesaplarda İzlenmesi

Bilanço esasına göre defter tutma yükümlülüğü bulunan işletmeler sayım farklarını Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ndeki geçici hesaplarda izler.

  • Noksanlar: Kasa, stok ve maddi duran varlık noksanları 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları hesabına borç yazılır. Tutar sorumlusundan tahsil edildiğinde veya zarar kaydedildiğinde hesap alacaklandırılır.
  • Fazlalar: Fazlalar 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabına alacak yazılır. Kasa fazlası kasa hesabına, stok fazlası emsal değeriyle ilgili stok hesabına borç kaydedilir.
  • Yıl sonu: Kesin hesabına aktarılamayan noksanlar fazlaları aşıyorsa fark için 199 Diğer Dönen Varlıklar Karşılığı hesabında karşılık ayrılır.

Bekleme süresini dolduran kasa fazlası 671 Önceki Dönem Gelir ve Kârları hesabına aktarılır. Tebliğ bu sürenin uzunluğunu ve noksanın zarar yazılacağı hesabı belirtmez. Uygulamada zarar için 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabı kullanılır.

Noksanın Gider Yazılıp Yazılamayacağı

Farkın nedeni kayda alınmamış bir belgeyse belge işlenir ve fark kapanır. Sorumlusundan tahsil edilen noksan da gider doğurmaz. Geriye nedeni bulunamayan, çalınan veya kaybolan değerler kalır.

Gelir Vergisi Kanunu'nun 40. maddesi indirilecek giderleri sayar. Gelir İdaresi Başkanlığı özelgelerinde, bu maddede işletmedeki varlıklarda herhangi bir suretle meydana gelen eksilmelerin gider yazılacağına dair hüküm bulunmadığı, bu nedenle eksik veya kayıp olduğu saptanan mal bedelinin gider olarak dikkate alınamayacağı belirtilmiştir. Serbest meslek erbabının kasasından çalınan paranın gider yazılamayacağı yönünde de özelge vardır. Bu tutarlar kayıtlarda zarar yazılsa bile matrah hesaplanırken kanunen kabul edilmeyen gider olarak kâra eklenir.

Vergi Usul Kanunu'nun 413. maddesine göre özelge başvuran mükellefe verilen cevaptır, sirküler ise aynı durumdaki bütün mükellefler için yayımlanır.

Fire ve Değeri Düşen Mallar

Gelir İdaresi Başkanlığı'nın 60 numaralı Katma Değer Vergisi Sirküleri fireyi, bir malın imalat sürecinde veya tüketiciye sunulmasına kadar kendi doğal akışı içinde uğradığı fiziksel kayıp olarak tanımlar. Özelgelere göre dönem sonunda kayıtlardaki stok yerine fiili stok dikkate alındığından fire kendiliğinden gider yazılmış olur. Sirküler'de esas alınan sınır, yasal düzenlemeyle veya ilgili mesleki kuruluşlarca belirlenen fire miktarıdır. Vergi Usul Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca normal ve mutat olmayan bir durumu ileri süren taraf bunu ispatlamak zorundadır.

Fiziken var olan ancak bozulma, kırılma, paslanma gibi nedenlerle değeri önemli ölçüde azalan mallar Vergi Usul Kanunu'nun 278. maddesine göre emsal bedeliyle değerlenir. 267. maddeye göre emsal bedeli diğer yollarla belirlenemiyorsa ilgilinin başvurusu üzerine takdir komisyonunca takdir edilir. 496 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği'ne göre takdir edilen bedel kayıtlara alınır, değer düşüklüğü dönem kazancının tespitinde gider yazılır.

Aynı Tebliğ, son kullanma tarihi geçen veya insan sağlığına zarar verecek nitelikteki malların imhasının esas olarak takdir komisyonu nezaretinde yapılmasını arar. İmha, ilgili bakanlık veya yetkili kurum görevlilerinin de yer aldığı bir komisyon önünde tutanakla tespit edilerek de yapılabilir. Bu yollar izlenmeden doğrudan atılan mallardan doğan zararın gider yazılamayacağı yönünde özelge verilmiştir.

Noksan Mallarda Katma Değer Vergisi

Katma Değer Vergisi Kanunu'nun 30. maddesinin (c) bendine göre zayi olan mallara ait vergi indirilemez. Deprem, sel felaketi ve Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın yangın nedeniyle mücbir sebep ilan ettiği yerlerdeki yangın sonucu zayi olan mallar bu kuralın dışındadır.

  • Kullanılamaz hâle gelen mallar: Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği'ne göre kullanım süresi geçen veya başka nedenle kullanılamayacak durumda olan malların vergisi indirilemez. İmhanın resmî komisyon veya takdir komisyonu huzurunda yapılması sonucu değiştirmez.
  • Fire: 60 numaralı Sirküler'e göre fire zayi olan mal sayılmaz ve indirilen verginin düzeltilmesi gerekmez. Belirlenen miktarı aşan ve gider yazılamayan kayıplara ait vergi indirilemez.
  • Değeri düşen mallar: Mal tamamen yok olmamış, yalnızca değeri düşmüşse vergi indirim konusu yapılabilir.
  • Kaybolan mallar: Gider yazılamayan kayıp mal bedeline ait verginin aynı maddenin (d) bendi uyarınca indirilemeyeceği yönünde özelge verilmiştir.

Daha önce indirilen vergi, indirilemez hâle geldiği döneme ait 1 No.lu KDV Beyannamesi'nde ilave edilecek vergi olarak gösterilir.

Sayım Fazlası

Fazla, kayıt eksikliğinden doğabilir. Faturası gelmediği için işlenmemiş bir alış ya da başkasına ait bir malın sayılması bu sonucu verir. Bu durumda belge tamamlanarak kayıt düzeltilir.

Akaryakıt bayilerine verilen özelgelerde, kayıtlı stokla fiili stok arasındaki farkın normal oranlar içinde kaldıkça makul karşılanacağı, bu oranları aşan fazlalığın ise belgelenmesi ve haklı gerekçelerle açıklanması gerektiği belirtilmiştir.

Kasa Hesabında İki Bulgu

İlki kasa hesabının alacak bakiyesi vermesidir. Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre kasa hesabı daima borç bakiyesi verir veya sıfır olur, hiçbir şekilde alacak bakiyesi vermez. Alacak bakiyesi, tahsilatın geç ya da ödemenin erken tarihle işlenmesi gibi bir kayıt hatasına işaret eder.

İkincisi kayıtlardaki kasa bakiyesinin fiilen bulunan tutarın çok üzerinde olmasıdır. Sayımda bulunmayan tutar, nedeni belirleninceye kadar noksandır. Paranın ortaklarca kullanıldığı anlaşılırsa bu tutar aynı Tebliğ'e göre 131 Ortaklardan Alacaklar hesabında izlenir. Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 13. maddesi kurumun ortaklarını ilişkili kişi sayar ve ödünç para verilmesini transfer fiyatlandırması kapsamındaki işlemler arasında gösterir. Türk Ticaret Kanunu'nun 358. maddesi de pay sahiplerinin şirkete borçlanmasını şartlara bağlar.

Fark Türlerine Göre Özet

Tablodaki vergi değerlendirmeleri yukarıda anılan tebliğ, sirküler ve özelgelerdeki idari görüşe dayanır.

Fark Kayıt Kazancın tespiti Alış KDV'si
Belirlenen sınır içindeki fire Fiili stok esas alınır Kendiliğinden gider yazılmış olur İndirilir
Çalınan, kaybolan veya nedeni bulunamayan stok 197 numaralı hesap, sonra zarar kaydı Gider kabul edilmez İndirilemez
Değeri düşen ve elde duran mal Emsal bedeliyle değerlenir Takdir edilen değer düşüklüğü gider yazılır İndirilir
Kullanılamaz hâle gelip imha edilen mal Komisyon kararı veya tutanağıyla kayıttan çıkarılır Usulüne uygun imhada gider yazılır İndirilemez
Kasa noksanı 197 numaralı hesap, tahsil veya zarar kaydı Tahsil edilemeyen tutar gider kabul edilmez Konu dışı
Kasa fazlası 397 numaralı hesap, sonra 671 numaralı hesap Gelir yazılır Konu dışı
Stok fazlası 397 numaralı hesap, emsal değeriyle stok hesabı Fiili stok esas alınır, nedeni belgelenir Konu dışı

Kontrol Listesi

  • Sayım tarihinin ve ekibinin yazılı olarak belirlenmesi
  • Son belge numaralarının not edilmesi ve belgelerin kayda alınması
  • Başkasına ait malların ayrılması, dışarıdaki mallar için teyit alınması
  • Sayım süresince mal ve para hareketinin durdurulması
  • Kasanın sorumlusunun huzurunda sayılması ve tutanağın imzalanması
  • Stokların numaralı listelerle sayılması, hasarlı malların işaretlenmesi
  • Farkların nedenlerinin araştırılması, bulunamayanların 197 ve 397 numaralı hesaplara alınması
  • Değeri düşen mallar için takdir komisyonuna başvurulması
  • Gider kabul edilmeyen tutarların ve indirilemeyecek katma değer vergisinin belirlenmesi
  • Tutanakların ve sayım listelerinin saklanması

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Oran ve süreler değişebildiği için güncel mevzuatın esas alınması gerekir.

Tüm Yayınlar