Oran Analizi Nedir?
Oran analizi, mali tablolar üzerindeki kalemlerin birbirine bölünmesiyle bulunan oranların yorumlanmasına dayanan bir inceleme yöntemidir. Tutarlar işletmenin büyüklüğüne göre değişirken oranlar farklı dönemlerin ve farklı büyüklükteki işletmelerin karşılaştırılmasına imkân verir.
Yöntemin dayanağı bilanço ve gelir tablosudur. Bilanço esasına göre defter tutan gerçek ve tüzel kişiler bu iki tabloyu 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'nin ekindeki örneklere göre düzenler. Kalemlerin adı ve sırası bütün işletmelerde aynı olduğundan oranlar da aynı kalemlerden hesaplanır. İşletme hesabı esasına göre defter tutanlar yalnızca muhasebenin temel kavramlarına uymakla yükümlü olduğundan bu tabloları Tebliğ'deki biçimde düzenlemek zorunda değildir.
Analizde Kullanılan Mali Tablolar
Tebliğ bilançoyu, bir işletmenin belli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren mali tablo olarak tanımlar. Gelir tablosu ise işletmenin belli bir dönemde elde ettiği bütün gelirleri, aynı dönemde katlandığı maliyet ve giderleri ve bunların sonucunda oluşan dönem net kârını veya zararını kapsar.
Bilançonun aktifinde varlıklar paraya dönüşme hızlarına göre, pasifinde kaynaklar vadelerine göre sıralanır. Bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşebilecek varlıklar dönen varlıklar grubunda, aynı süre içinde vadesi gelen borçlar kısa vadeli yabancı kaynaklar grubunda gösterilir.
Oranlarda Geçen Kalemler
Formüllerdeki kalemler tekdüzen hesap planındaki grup adlarıyla anılır. Başlıcalarının mali tablodaki yeri ve kodu aşağıdadır.
| Kalem | Mali tablodaki yeri | Kod |
|---|---|---|
| Dönen varlıklar | Aktif | 1 |
| Hazır değerler | Dönen varlıklar | 10 |
| Menkul kıymetler | Dönen varlıklar | 11 |
| Ticari alacaklar | Dönen ve duran varlıklar | 12 ve 22 |
| Stoklar | Dönen varlıklar | 15 |
| Gelecek aylara ait giderler | Dönen varlıklar | 180 |
| Diğer dönen varlıklar | Dönen varlıklar | 19 |
| Kısa vadeli yabancı kaynaklar | Pasif | 3 |
| Uzun vadeli yabancı kaynaklar | Pasif | 4 |
| Öz kaynaklar | Pasif | 5 |
| Satışların maliyeti | Gelir tablosu | 62 |
| Faaliyet giderleri | Gelir tablosu | 63 |
Net satışlar, brüt satışlardan satış indirimleri düşülerek bulunur. Net satışlardan satışların maliyeti düşüldüğünde brüt satış kârına, bundan faaliyet giderleri düşüldüğünde faaliyet kârına ulaşılır.
Likidite Oranları
Likidite oranları, kısa vadeli borçların dönen varlıklarla karşılanma düzeyini ölçer. Bu yazıdaki formüller Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın sektör bilançolarında kullandığı tanımlardır.
| Oran | Formül | Ölçtüğü durum | Dayandığı tablo |
|---|---|---|---|
| Cari oran | Dönen varlıklar / Kısa vadeli yabancı kaynaklar | Dönen varlıkların bir yıl içinde ödenecek borçları karşılama düzeyi | Bilanço |
| Asit-test oranı | (Dönen varlıklar - Stoklar - Gelecek aylara ait giderler - Diğer dönen varlıklar) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar | Paraya çevrilmesi zaman alan kalemler dışarıda bırakıldığında borçların karşılanma düzeyi | Bilanço |
| Nakit oranı | (Hazır değerler + Menkul kıymetler) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar | Kısa vadeli borçların hazır değerler ve menkul kıymetlerle karşılanabilen kısmı | Bilanço |
Asit-test oranı yalnızca stoklar düşülerek de hesaplanır. Merkez Bankası'nın tanımında gelecek aylara ait giderler ile diğer dönen varlıklar da düşüldüğünden sonuç daha düşük çıkar. Karşılaştırmada iki tarafta aynı formül kullanılır.
Mali Yapı Oranları
Merkez Bankası'nın finansal yapı oranları adını verdiği bu grup, varlıkların hangi kaynaklarla karşılandığını ve borçların vade dağılımını gösterir.
| Oran | Formül | Ölçtüğü durum | Dayandığı tablo |
|---|---|---|---|
| Kaldıraç oranı | (Kısa vadeli yabancı kaynaklar + Uzun vadeli yabancı kaynaklar) / Aktif toplamı | Varlıkların borçla karşılanan kısmı | Bilanço |
| Öz kaynakların aktif toplamına oranı | Öz kaynaklar / Aktif toplamı | Varlıkların öz kaynaklarla karşılanan kısmı | Bilanço |
| Öz kaynakların yabancı kaynaklara oranı | Öz kaynaklar / (Kısa vadeli yabancı kaynaklar + Uzun vadeli yabancı kaynaklar) | Öz kaynakların borçlara göre büyüklüğü | Bilanço |
| Kısa vadeli yabancı kaynakların pasif toplamına oranı | Kısa vadeli yabancı kaynaklar / Pasif toplamı | Kaynakların bir yıl içinde ödenecek kısmı | Bilanço |
Kaynaklar yabancı kaynaklar ile öz kaynaklardan oluştuğundan ilk iki oranın toplamı 1'dir. Borç / öz kaynak oranı, tablodaki üçüncü oranın tersidir.
Öz kaynakların zararla azalması yalnızca oranları etkilemez. Türk Ticaret Kanunu'nun 376. maddesine göre son yıllık bilançodan sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar nedeniyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa yönetim kurulu genel kurulu hemen toplantıya çağırır. 633. madde uyarınca bu hükümler limited şirketlerde de uygulanır. Bu nedenle öz kaynak kalemleri sermaye kaybı bakımından da izlenir.
Devir Hızları
Devir hızları bir gelir tablosu kalemini bir bilanço kalemine böler ve o kalemin yıl içinde kaç kez yenilendiğini gösterir. Merkez Bankası formüllerinde bilanço kalemi, önceki yıl sonu ile cari yıl sonu tutarlarının ortalaması olarak alınır.
| Oran | Formül | Ölçtüğü durum | Dayandığı tablo |
|---|---|---|---|
| Alacak devir hızı | Net satışlar / Ortalama ticari alacaklar | Ticari alacakların yıl içinde kaç kez tahsil edildiği | Her ikisi |
| Stok devir hızı | Satışların maliyeti / Ortalama stoklar | Stokların yıl içinde kaç kez satılıp yenilendiği | Her ikisi |
Alacak devir hızında kısa ve uzun vadeli ticari alacaklar birlikte dikkate alınır.
Devir Hızından Gün Sayısına Geçiş
Yıldaki gün sayısı devir hızına bölündüğünde alacakların ortalama tahsil süresi ve stokların ortalama elde kalma süresi gün olarak bulunur.
Merkez Bankası'nın güncel formül listesinde gün cinsinden bir oran yoktur. Bankanın 2012-2014 dönemine ilişkin değerlendirme raporunda ise ortalama alacak tahsil süresi, yıl 360 gün alınarak hesaplanmıştır. Raporda kısa vadeli ticari alacaklardan alınan sipariş avansları düşülmüş, kalan tutar net satışlara bölünmüş ve 360 ile çarpılmıştır. Aynı rapora göre alacakların tahsil süresi uzadıkça finansman açığı doğar ve firmalar bu açığı borçlanarak kapatma yoluna gider.
Kârlılık Oranları
Kârlılık oranları kârı satışlarla veya kullanılan kaynaklarla ilişkilendirir. İlk üç oran gelir tablosunun farklı kâr satırlarını net satışlara böler.
| Oran | Formül | Ölçtüğü durum | Dayandığı tablo |
|---|---|---|---|
| Brüt kâr marjı | Brüt satış kârı / Net satışlar | Satışların maliyeti düşüldükten sonra net satışlardan kalan pay | Gelir tablosu |
| Faaliyet kârı marjı | Faaliyet kârı / Net satışlar | Faaliyet giderleri de düşüldükten sonra kalan pay | Gelir tablosu |
| Net kâr marjı | Net kâr / Net satışlar | Bütün giderler ve vergi düşüldükten sonra kalan pay | Gelir tablosu |
| Öz kaynak kârlılığı | Net kâr / Ortalama öz kaynaklar | Öz kaynakların dönem içindeki getirisi | Her ikisi |
| Aktif kârlılığı | Net kâr / Aktif toplamı | Varlıkların tamamına göre elde edilen kâr | Her ikisi |
Merkez Bankası tanımlarında net kâr vergi sonrası kârdır. Öz kaynak kârlılığında iki yıl sonunun ortalaması, aktif kârlılığında ise yıl sonu aktif toplamı esas alınır.
Örnek Hesaplama
Aşağıdaki tutarlar yalnızca hesaplama yöntemini göstermek için seçilmiştir.
| Kalem | Cari yıl |
|---|---|
| Hazır değerler | 400.000 TL |
| Ticari alacaklar | 900.000 TL |
| Stoklar | 1.600.000 TL |
| Gelecek aylara ait giderler ve diğer dönen varlıklar | 100.000 TL |
| Dönen varlıklar | 3.000.000 TL |
| Aktif toplamı | 5.000.000 TL |
| Kısa vadeli yabancı kaynaklar | 2.000.000 TL |
| Uzun vadeli yabancı kaynaklar | 1.000.000 TL |
| Öz kaynaklar | 2.000.000 TL |
| Net satışlar | 8.000.000 TL |
| Satışların maliyeti | 6.000.000 TL |
| Dönem net kârı | 400.000 TL |
Önceki yıl sonunda ticari alacaklar 700.000 TL, stoklar 800.000 TL, öz kaynaklar 1.600.000 TL'dir. İşletmenin menkul kıymeti yoktur.
| Oran | Hesaplama | Sonuç |
|---|---|---|
| Cari oran | 3.000.000 / 2.000.000 | 1,50 |
| Asit-test oranı | 1.300.000 / 2.000.000 | 0,65 |
| Nakit oranı | 400.000 / 2.000.000 | 0,20 |
| Kaldıraç oranı | 3.000.000 / 5.000.000 | %60 |
| Alacak devir hızı | 8.000.000 / 800.000 | 10 kez |
| Stok devir hızı | 6.000.000 / 1.200.000 | 5 kez |
| Brüt kâr marjı | 2.000.000 / 8.000.000 | %25 |
| Net kâr marjı | 400.000 / 8.000.000 | %5 |
| Öz kaynak kârlılığı | 400.000 / 1.800.000 | %22,2 |
| Aktif kârlılığı | 400.000 / 5.000.000 | %8 |
Yıl 360 gün alınıp devir hızlarına bölündüğünde ortalama tahsil süresi 36 gün, stokların ortalama elde kalma süresi 72 gün bulunur. Asit-test oranı yalnızca stoklar düşülerek hesaplansaydı 0,70 çıkardı.
Önceki Dönemlerle Karşılaştırma
Tek bir dönemin oranı yön göstermez. Aynı oranın dönemler içindeki seyri, durumun iyileşip kötüleşmediğini ortaya koyar. Tebliğ, mali tabloların dönemler itibarıyla karşılaştırılabilir olmasını ister ve ekindeki tablo örneklerinde önceki dönem ile cari dönem tutarlarına yan yana yer verir.
Tutarlılık kavramı gereğince seçilen muhasebe politikaları birbirini izleyen dönemlerde değiştirilmeden uygulanır. Politika değiştirilmişse değişikliğin parasal etkisi dipnotlarda açıklanır. Orandaki değişimin nedeni, pay ve paydadaki kalemler ayrı ayrı incelenerek aranır.
Sektör Verileriyle Karşılaştırma
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Türkiye İstatistik Kurumu ile birlikte hazırladığı Sektör Bilançoları istatistiklerini yılda bir kez yayımlar. Çalışma, kurumlar vergisi mükellefi reel sektör firmalarının Gelir İdaresi Başkanlığı'na sunduğu bilanço ve gelir tablolarına dayanır. Finans ve sigorta gibi bazı sektörlerdeki firmalar ile şahıs şirketleri kapsam dışındadır. Eylül 2026 tarihli yayın 2023, 2024 ve 2025 yıllarının bilançolarıyla hazırlanmıştır.
Oranlar sektör ve ölçek ayrımında verilir. Sektörler NACE Rev.2.1 sınıflamasına göre, ölçekler mikro, küçük, orta ve büyük işletme olarak belirlenir. Her oran için firmalar küçükten büyüğe sıralanır. Firma sayısının yüzde 25'ine denk gelen değer Q1, yüzde 50'sine denk gelen medyan değer Q2, yüzde 75'ine denk gelen değer Q3 olarak gösterilir. Böylece bir işletmenin oranının aynı sektör ve ölçekteki firmalar arasında hangi dilimde kaldığı görülebilir.
Bu tablolarda devir hızları kez, diğer oranlar yüzde olarak ifade edilir. 1,50 olarak hesaplanan bir cari oran yüzde 150'ye karşılık gelir.
Oranlar İçin Resmî Bir Ölçü Var mıdır?
Tebliğ'de ve Merkez Bankası'nın formül listesinde oranların alması gereken bir değer yer almaz, sektör bilançoları da yorumsuz olarak yayımlanır. Bu nedenle bir oran, işletmenin önceki dönemleri ve sektörü ile karşılaştırılarak değerlendirilir.
Bazı işlemler için ise mevzuat sayısal ölçüt koyar. Mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri ihalelerinin uygulama yönetmeliklerine göre bilançonun istenildiği ihalelerde üç ölçütün birlikte sağlanması zorunludur. Cari oranın en az 0,75, öz kaynakların toplam aktife oranının en az 0,15 olması, kısa vadeli banka borçlarının öz kaynaklara oranının ise 0,50'den küçük olması gerekir. Bu ölçütler yalnızca ihalelerdeki yeterlik değerlendirmesi için geçerlidir.
Yöntemin Sınırları
Oranlar bir sonuca işaret eder, nedenini göstermez. Yorumda aşağıdaki sınırlar dikkate alınır.
- Tek tarih: Bilanço yalnızca bilanço günündeki durumu gösterir. Mevsimlik çalışan işletmelerde yıl sonundaki stok, alacak ve borç tutarları yılın geri kalanını temsil etmeyebilir. Merkez Bankası verileri de yıllıktır ve mevsimsel düzeltme içermez.
- Maliyet esası: Tebliğ'e göre bilanço, varlıkların bugünkü değerini ya da satılmaları hâlinde elde edilecek tutarı yansıtan bir tablo değildir. Varlıklar elde edilme maliyetleriyle kayıtlıdır.
- Muhasebe politikaları: Stok maliyeti hesaplama yöntemi ile amortisman usulü kârı ve varlık tutarlarını etkiler. Farklı usul uygulayan iki işletmenin oranları doğrudan karşılaştırılamaz.
- Enflasyon: 31 Aralık 2023 tarihli mali tablolar Vergi Usul Kanunu'nun geçici 33. maddesi uyarınca enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuştur. Geçici 37. maddeye göre 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, maddede belirtilen mükellefler dışında düzeltme yapılmaz. Düzeltilmiş ve düzeltilmemiş dönemlerin oranları aynı esasa dayanmaz.
- Bilanço dışı yükümlülükler: Verilen rehin, ipotek ve diğer teminatlar bilançoda değil dipnotlarda gösterilir. Oranlar bu yükümlülükleri yansıtmaz.
- Kayıtların doğruluğu: Sayım, mutabakat ve değerleme gibi dönem sonu işlemleri tamamlanmadan ya da defter tutma sırasında yanlış hesaba işlenen tutarlar düzeltilmeden hesaplanan oranlar yanıltıcı olur.