Oran Analizi ile Mali Tabloların Değerlendirilmesi

Oran analizi, bilanço ve gelir tablosundaki kalemlerin birbirine oranlanmasıyla işletmenin borç ödeme gücünün, kaynak yapısının, varlıklarını kullanma hızının ve kârlılığının ölçülmesidir. Bu yazıda likidite, mali yapı, devir hızı ve kârlılık oranlarının Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın sektör bilançolarında kullandığı formülleri, bu formüllerdeki kalemlerin tekdüzen hesap planındaki yeri, oranların önceki dönemlerle ve sektör verileriyle karşılaştırılması ve yöntemin sınırları açıklanmaktadır.

Oran Analizi Nedir?

Oran analizi, mali tablolar üzerindeki kalemlerin birbirine bölünmesiyle bulunan oranların yorumlanmasına dayanan bir inceleme yöntemidir. Tutarlar işletmenin büyüklüğüne göre değişirken oranlar farklı dönemlerin ve farklı büyüklükteki işletmelerin karşılaştırılmasına imkân verir.

Yöntemin dayanağı bilanço ve gelir tablosudur. Bilanço esasına göre defter tutan gerçek ve tüzel kişiler bu iki tabloyu 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'nin ekindeki örneklere göre düzenler. Kalemlerin adı ve sırası bütün işletmelerde aynı olduğundan oranlar da aynı kalemlerden hesaplanır. İşletme hesabı esasına göre defter tutanlar yalnızca muhasebenin temel kavramlarına uymakla yükümlü olduğundan bu tabloları Tebliğ'deki biçimde düzenlemek zorunda değildir.

Analizde Kullanılan Mali Tablolar

Tebliğ bilançoyu, bir işletmenin belli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren mali tablo olarak tanımlar. Gelir tablosu ise işletmenin belli bir dönemde elde ettiği bütün gelirleri, aynı dönemde katlandığı maliyet ve giderleri ve bunların sonucunda oluşan dönem net kârını veya zararını kapsar.

Bilançonun aktifinde varlıklar paraya dönüşme hızlarına göre, pasifinde kaynaklar vadelerine göre sıralanır. Bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşebilecek varlıklar dönen varlıklar grubunda, aynı süre içinde vadesi gelen borçlar kısa vadeli yabancı kaynaklar grubunda gösterilir.

Oranlarda Geçen Kalemler

Formüllerdeki kalemler tekdüzen hesap planındaki grup adlarıyla anılır. Başlıcalarının mali tablodaki yeri ve kodu aşağıdadır.

Kalem Mali tablodaki yeri Kod
Dönen varlıklar Aktif 1
Hazır değerler Dönen varlıklar 10
Menkul kıymetler Dönen varlıklar 11
Ticari alacaklar Dönen ve duran varlıklar 12 ve 22
Stoklar Dönen varlıklar 15
Gelecek aylara ait giderler Dönen varlıklar 180
Diğer dönen varlıklar Dönen varlıklar 19
Kısa vadeli yabancı kaynaklar Pasif 3
Uzun vadeli yabancı kaynaklar Pasif 4
Öz kaynaklar Pasif 5
Satışların maliyeti Gelir tablosu 62
Faaliyet giderleri Gelir tablosu 63

Net satışlar, brüt satışlardan satış indirimleri düşülerek bulunur. Net satışlardan satışların maliyeti düşüldüğünde brüt satış kârına, bundan faaliyet giderleri düşüldüğünde faaliyet kârına ulaşılır.

Likidite Oranları

Likidite oranları, kısa vadeli borçların dönen varlıklarla karşılanma düzeyini ölçer. Bu yazıdaki formüller Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın sektör bilançolarında kullandığı tanımlardır.

Oran Formül Ölçtüğü durum Dayandığı tablo
Cari oran Dönen varlıklar / Kısa vadeli yabancı kaynaklar Dönen varlıkların bir yıl içinde ödenecek borçları karşılama düzeyi Bilanço
Asit-test oranı (Dönen varlıklar - Stoklar - Gelecek aylara ait giderler - Diğer dönen varlıklar) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar Paraya çevrilmesi zaman alan kalemler dışarıda bırakıldığında borçların karşılanma düzeyi Bilanço
Nakit oranı (Hazır değerler + Menkul kıymetler) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar Kısa vadeli borçların hazır değerler ve menkul kıymetlerle karşılanabilen kısmı Bilanço

Asit-test oranı yalnızca stoklar düşülerek de hesaplanır. Merkez Bankası'nın tanımında gelecek aylara ait giderler ile diğer dönen varlıklar da düşüldüğünden sonuç daha düşük çıkar. Karşılaştırmada iki tarafta aynı formül kullanılır.

Mali Yapı Oranları

Merkez Bankası'nın finansal yapı oranları adını verdiği bu grup, varlıkların hangi kaynaklarla karşılandığını ve borçların vade dağılımını gösterir.

Oran Formül Ölçtüğü durum Dayandığı tablo
Kaldıraç oranı (Kısa vadeli yabancı kaynaklar + Uzun vadeli yabancı kaynaklar) / Aktif toplamı Varlıkların borçla karşılanan kısmı Bilanço
Öz kaynakların aktif toplamına oranı Öz kaynaklar / Aktif toplamı Varlıkların öz kaynaklarla karşılanan kısmı Bilanço
Öz kaynakların yabancı kaynaklara oranı Öz kaynaklar / (Kısa vadeli yabancı kaynaklar + Uzun vadeli yabancı kaynaklar) Öz kaynakların borçlara göre büyüklüğü Bilanço
Kısa vadeli yabancı kaynakların pasif toplamına oranı Kısa vadeli yabancı kaynaklar / Pasif toplamı Kaynakların bir yıl içinde ödenecek kısmı Bilanço

Kaynaklar yabancı kaynaklar ile öz kaynaklardan oluştuğundan ilk iki oranın toplamı 1'dir. Borç / öz kaynak oranı, tablodaki üçüncü oranın tersidir.

Öz kaynakların zararla azalması yalnızca oranları etkilemez. Türk Ticaret Kanunu'nun 376. maddesine göre son yıllık bilançodan sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar nedeniyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa yönetim kurulu genel kurulu hemen toplantıya çağırır. 633. madde uyarınca bu hükümler limited şirketlerde de uygulanır. Bu nedenle öz kaynak kalemleri sermaye kaybı bakımından da izlenir.

Devir Hızları

Devir hızları bir gelir tablosu kalemini bir bilanço kalemine böler ve o kalemin yıl içinde kaç kez yenilendiğini gösterir. Merkez Bankası formüllerinde bilanço kalemi, önceki yıl sonu ile cari yıl sonu tutarlarının ortalaması olarak alınır.

Oran Formül Ölçtüğü durum Dayandığı tablo
Alacak devir hızı Net satışlar / Ortalama ticari alacaklar Ticari alacakların yıl içinde kaç kez tahsil edildiği Her ikisi
Stok devir hızı Satışların maliyeti / Ortalama stoklar Stokların yıl içinde kaç kez satılıp yenilendiği Her ikisi

Alacak devir hızında kısa ve uzun vadeli ticari alacaklar birlikte dikkate alınır.

Devir Hızından Gün Sayısına Geçiş

Yıldaki gün sayısı devir hızına bölündüğünde alacakların ortalama tahsil süresi ve stokların ortalama elde kalma süresi gün olarak bulunur.

Merkez Bankası'nın güncel formül listesinde gün cinsinden bir oran yoktur. Bankanın 2012-2014 dönemine ilişkin değerlendirme raporunda ise ortalama alacak tahsil süresi, yıl 360 gün alınarak hesaplanmıştır. Raporda kısa vadeli ticari alacaklardan alınan sipariş avansları düşülmüş, kalan tutar net satışlara bölünmüş ve 360 ile çarpılmıştır. Aynı rapora göre alacakların tahsil süresi uzadıkça finansman açığı doğar ve firmalar bu açığı borçlanarak kapatma yoluna gider.

Kârlılık Oranları

Kârlılık oranları kârı satışlarla veya kullanılan kaynaklarla ilişkilendirir. İlk üç oran gelir tablosunun farklı kâr satırlarını net satışlara böler.

Oran Formül Ölçtüğü durum Dayandığı tablo
Brüt kâr marjı Brüt satış kârı / Net satışlar Satışların maliyeti düşüldükten sonra net satışlardan kalan pay Gelir tablosu
Faaliyet kârı marjı Faaliyet kârı / Net satışlar Faaliyet giderleri de düşüldükten sonra kalan pay Gelir tablosu
Net kâr marjı Net kâr / Net satışlar Bütün giderler ve vergi düşüldükten sonra kalan pay Gelir tablosu
Öz kaynak kârlılığı Net kâr / Ortalama öz kaynaklar Öz kaynakların dönem içindeki getirisi Her ikisi
Aktif kârlılığı Net kâr / Aktif toplamı Varlıkların tamamına göre elde edilen kâr Her ikisi

Merkez Bankası tanımlarında net kâr vergi sonrası kârdır. Öz kaynak kârlılığında iki yıl sonunun ortalaması, aktif kârlılığında ise yıl sonu aktif toplamı esas alınır.

Örnek Hesaplama

Aşağıdaki tutarlar yalnızca hesaplama yöntemini göstermek için seçilmiştir.

Kalem Cari yıl
Hazır değerler 400.000 TL
Ticari alacaklar 900.000 TL
Stoklar 1.600.000 TL
Gelecek aylara ait giderler ve diğer dönen varlıklar 100.000 TL
Dönen varlıklar 3.000.000 TL
Aktif toplamı 5.000.000 TL
Kısa vadeli yabancı kaynaklar 2.000.000 TL
Uzun vadeli yabancı kaynaklar 1.000.000 TL
Öz kaynaklar 2.000.000 TL
Net satışlar 8.000.000 TL
Satışların maliyeti 6.000.000 TL
Dönem net kârı 400.000 TL

Önceki yıl sonunda ticari alacaklar 700.000 TL, stoklar 800.000 TL, öz kaynaklar 1.600.000 TL'dir. İşletmenin menkul kıymeti yoktur.

Oran Hesaplama Sonuç
Cari oran 3.000.000 / 2.000.000 1,50
Asit-test oranı 1.300.000 / 2.000.000 0,65
Nakit oranı 400.000 / 2.000.000 0,20
Kaldıraç oranı 3.000.000 / 5.000.000 %60
Alacak devir hızı 8.000.000 / 800.000 10 kez
Stok devir hızı 6.000.000 / 1.200.000 5 kez
Brüt kâr marjı 2.000.000 / 8.000.000 %25
Net kâr marjı 400.000 / 8.000.000 %5
Öz kaynak kârlılığı 400.000 / 1.800.000 %22,2
Aktif kârlılığı 400.000 / 5.000.000 %8

Yıl 360 gün alınıp devir hızlarına bölündüğünde ortalama tahsil süresi 36 gün, stokların ortalama elde kalma süresi 72 gün bulunur. Asit-test oranı yalnızca stoklar düşülerek hesaplansaydı 0,70 çıkardı.

Önceki Dönemlerle Karşılaştırma

Tek bir dönemin oranı yön göstermez. Aynı oranın dönemler içindeki seyri, durumun iyileşip kötüleşmediğini ortaya koyar. Tebliğ, mali tabloların dönemler itibarıyla karşılaştırılabilir olmasını ister ve ekindeki tablo örneklerinde önceki dönem ile cari dönem tutarlarına yan yana yer verir.

Tutarlılık kavramı gereğince seçilen muhasebe politikaları birbirini izleyen dönemlerde değiştirilmeden uygulanır. Politika değiştirilmişse değişikliğin parasal etkisi dipnotlarda açıklanır. Orandaki değişimin nedeni, pay ve paydadaki kalemler ayrı ayrı incelenerek aranır.

Sektör Verileriyle Karşılaştırma

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Türkiye İstatistik Kurumu ile birlikte hazırladığı Sektör Bilançoları istatistiklerini yılda bir kez yayımlar. Çalışma, kurumlar vergisi mükellefi reel sektör firmalarının Gelir İdaresi Başkanlığı'na sunduğu bilanço ve gelir tablolarına dayanır. Finans ve sigorta gibi bazı sektörlerdeki firmalar ile şahıs şirketleri kapsam dışındadır. Eylül 2026 tarihli yayın 2023, 2024 ve 2025 yıllarının bilançolarıyla hazırlanmıştır.

Oranlar sektör ve ölçek ayrımında verilir. Sektörler NACE Rev.2.1 sınıflamasına göre, ölçekler mikro, küçük, orta ve büyük işletme olarak belirlenir. Her oran için firmalar küçükten büyüğe sıralanır. Firma sayısının yüzde 25'ine denk gelen değer Q1, yüzde 50'sine denk gelen medyan değer Q2, yüzde 75'ine denk gelen değer Q3 olarak gösterilir. Böylece bir işletmenin oranının aynı sektör ve ölçekteki firmalar arasında hangi dilimde kaldığı görülebilir.

Bu tablolarda devir hızları kez, diğer oranlar yüzde olarak ifade edilir. 1,50 olarak hesaplanan bir cari oran yüzde 150'ye karşılık gelir.

Oranlar İçin Resmî Bir Ölçü Var mıdır?

Tebliğ'de ve Merkez Bankası'nın formül listesinde oranların alması gereken bir değer yer almaz, sektör bilançoları da yorumsuz olarak yayımlanır. Bu nedenle bir oran, işletmenin önceki dönemleri ve sektörü ile karşılaştırılarak değerlendirilir.

Bazı işlemler için ise mevzuat sayısal ölçüt koyar. Mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri ihalelerinin uygulama yönetmeliklerine göre bilançonun istenildiği ihalelerde üç ölçütün birlikte sağlanması zorunludur. Cari oranın en az 0,75, öz kaynakların toplam aktife oranının en az 0,15 olması, kısa vadeli banka borçlarının öz kaynaklara oranının ise 0,50'den küçük olması gerekir. Bu ölçütler yalnızca ihalelerdeki yeterlik değerlendirmesi için geçerlidir.

Yöntemin Sınırları

Oranlar bir sonuca işaret eder, nedenini göstermez. Yorumda aşağıdaki sınırlar dikkate alınır.

  • Tek tarih: Bilanço yalnızca bilanço günündeki durumu gösterir. Mevsimlik çalışan işletmelerde yıl sonundaki stok, alacak ve borç tutarları yılın geri kalanını temsil etmeyebilir. Merkez Bankası verileri de yıllıktır ve mevsimsel düzeltme içermez.
  • Maliyet esası: Tebliğ'e göre bilanço, varlıkların bugünkü değerini ya da satılmaları hâlinde elde edilecek tutarı yansıtan bir tablo değildir. Varlıklar elde edilme maliyetleriyle kayıtlıdır.
  • Muhasebe politikaları: Stok maliyeti hesaplama yöntemi ile amortisman usulü kârı ve varlık tutarlarını etkiler. Farklı usul uygulayan iki işletmenin oranları doğrudan karşılaştırılamaz.
  • Enflasyon: 31 Aralık 2023 tarihli mali tablolar Vergi Usul Kanunu'nun geçici 33. maddesi uyarınca enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuştur. Geçici 37. maddeye göre 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, maddede belirtilen mükellefler dışında düzeltme yapılmaz. Düzeltilmiş ve düzeltilmemiş dönemlerin oranları aynı esasa dayanmaz.
  • Bilanço dışı yükümlülükler: Verilen rehin, ipotek ve diğer teminatlar bilançoda değil dipnotlarda gösterilir. Oranlar bu yükümlülükleri yansıtmaz.
  • Kayıtların doğruluğu: Sayım, mutabakat ve değerleme gibi dönem sonu işlemleri tamamlanmadan ya da defter tutma sırasında yanlış hesaba işlenen tutarlar düzeltilmeden hesaplanan oranlar yanıltıcı olur.

Analiz Öncesi Kontrol Listesi

Hesaplamaya başlamadan önce aşağıdaki hazırlıkların tamamlanması gerekir.

  • Karşılaştırılacak dönemlere ait bilanço ve gelir tablolarının temin edilmesi
  • Devir hızları için önceki yıl sonu bilanço tutarlarının hazırlanması
  • Sayım, mutabakat, değerleme ve dönem ayırma kayıtlarının tamamlandığının doğrulanması
  • Vadesi bir yılın altına inen alacak ve borçların kısa vadeli hesaplara aktarıldığının kontrol edilmesi
  • Ortaklarla ilgili alacak ve borç hesaplarının ayrıca incelenmesi
  • Stok maliyeti hesaplama yönteminde ve amortisman usulünde dönemler arasında değişiklik olup olmadığının belirlenmesi
  • Hangi dönemlerde enflasyon düzeltmesi yapıldığının not edilmesi
  • İşletmenin sektörüne ve ölçeğine ait Merkez Bankası oran tablosunun temin edilmesi

Kaynaklar

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Oran ve süreler değişebildiği için güncel mevzuatın esas alınması gerekir.

Tüm Yayınlar