Sermaye Kaybı ve Borca Batıklık Nedir?
Sermaye kaybı, bir sermaye şirketinde sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının belirli bir bölümünün zarar nedeniyle karşılıksız kalmasıdır. Borca batıklık ise şirket aktiflerinin borçları karşılayamaması hâlidir. Her iki durum 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 376. maddesinde düzenlenmiştir.
Uygulama, 15 Eylül 2018 tarihli ve 30536 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ve bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirleyen Tebliğ'e göre yürütülür. Tebliğ anonim ve limited şirketler ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketleri kapsar. Kanun'un 633. maddesine göre limited şirketlerde anonim şirketlere ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır. Yükümlülükler yönetim organına aittir. Bu organ anonim şirkette yönetim kurulu, limited şirkette müdür veya müdürler kuruludur.
Üç Aşama ve Yönetim Organının Görevleri
Kanun, kaybın büyüklüğüne göre üç aşama öngörür. İlk iki aşamanın sınırı Tebliğ'in 6. ve 7. maddelerinde zararın tutarına göre tanımlanmıştır.
| Aşama | Ölçüt | Yönetim organının görevi | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Yarının kaybı | Zarar, sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısına eşit veya bundan çok, üçte ikisinden azdır | Genel kurulu hemen toplantıya çağırır ve uygun gördüğü iyileştirici önlemleri sunar | md. 376/1 |
| Üçte ikinin kaybı | Zarar, bu toplamın üçte ikisine eşit veya bundan çoktur | Genel kurulu derhâl toplantıya çağırır. Genel kurul öngörülen kararlardan birini almazsa şirket kendiliğinden sona erer | md. 376/2 |
| Borca batıklık | Aktifler, alacaklıların alacaklarını karşılamaya yetmez | Ara bilanço çıkarır, durumu asliye ticaret mahkemesine bildirir ve şirketin iflasını ister | md. 376/3 |
Kaybın Bilançodan Hesaplanması
İlk iki aşamada ölçü son yıllık bilançodur. Anonim ve limited şirketlerde finansal tablolar bilanço gününü izleyen hesap döneminin ilk üç ayı içinde hazırlandığından, kaybın varlığı da çoğunlukla bu dönemde anlaşılır. Tebliğ'in 13. maddesi uyarınca durum, Kanun'un 88. maddesine göre hazırlanan finansal tablolar esas alınarak belirlenir.
Zarar, sermaye ile kanuni yedek akçelerin toplamıyla karşılaştırılır. Kanun'un 519. maddesine göre yıllık kârın yüzde 5'i, ödenmiş sermayenin yüzde 20'sine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır. Tekdüzen hesap planında bu tutar yasal yedekler hesabında, zararlar ise geçmiş yıllar zararları ve dönem net zararı hesaplarında izlenir.
Örnek Hesaplama
Örnekte tamamı ödenmiş 1.000.000 TL sermayesi ve 200.000 TL kanuni yedek akçesi bulunan bir limited şirket ele alınmıştır. İki kalemin toplamı 1.200.000 TL, bunun yarısı 600.000 TL, üçte ikisi 800.000 TL'dir. Öz kaynaklarda başka kalem bulunmadığı varsayılmıştır. Tutarlar yalnızca hesaplama yöntemini açıklamak için seçilmiştir.
| Bilanço zararı | Değerlendirme | Kalan öz kaynak |
|---|---|---|
| 500.000 TL | Zarar toplamın yarısına ulaşmamıştır, 376. maddedeki çağrı yükümlülüğü doğmaz | 700.000 TL |
| 650.000 TL | Zarar yarıyı aşmış, üçte ikiye ulaşmamıştır. Genel kurul çağrılır ve iyileştirici önlemler görüşülür | 550.000 TL |
| 900.000 TL | Zarar üçte ikiyi aşmıştır. Genel kurul öngörülen kararlardan birini almak durumundadır | 300.000 TL |
| 1.300.000 TL | Toplamın tamamı karşılıksız kalmıştır. Önceki satırdaki yükümlülüğe ek olarak ara bilanço çıkarılır | -100.000 TL |
Son satırdaki durum borca batıklığın kesinleştiğini göstermez. Öz kaynakların eksiye dönmesi şüphe uyandıran bir işarettir, sonuç ara bilançoyla belirlenir.
Hesaplamada Dikkate Alınmayabilecek Tutarlar
Tebliğ'in geçici 1. maddesi, 1 Ocak 2027 tarihine kadar yapılacak hesaplamalarda iki kalemin dikkate alınmamasına imkân tanır.
- Henüz ifa edilmemiş yabancı para cinsi yükümlülüklerden doğan kur farkı zararlarının tamamı
- 2020 ve 2021 yıllarında tahakkuk eden kiralama giderleri, amortismanlar ve personel giderleri toplamının yarısı
Tutarlar mükerrerlik oluşmayacak şekilde belirlenir. Bu hesaplama için finansal tablolarda kayıt yapılmaz, durum bilgi amacıyla dipnotlarda gösterilir. Örnekteki 900.000 TL'lik zararın 150.000 TL'si henüz ödenmemiş bir döviz borcunun kur farkından doğmuşsa hesaplamada 750.000 TL esas alınabilir. Şirket bu durumda üçte iki sınırının altında, yarı sınırının üzerinde kalır.
Maddedeki süre birkaç kez uzatılmıştır. Son olarak 10 Aralık 2025 tarihli ve 33103 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle 1 Ocak 2026 tarihi 1 Ocak 2027 olarak değiştirilmiştir.
Genel Kurulun Çağrılması ve Gündem
Tebliğ'in 5. maddesine göre gündemde sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının karşılıksız kaldığı belirtilir. Genel kurul başka bir gündemle çağrılmış olsa bile konu toplantıda görüşülür. Çağrı anonim şirkette toplantı tarihinden en az iki hafta, limited şirkette en az on beş gün önce yapılır. Bütün ortakların katıldığı ve itiraz edilmeyen hâllerde çağrı usulüne uyulmadan da toplanılabilir.
Yönetim organı son bilançoyu genel kurula sunar ve şirketin finansal durumunu her ortağın anlayabileceği şekilde açıklar. İyileştirici önlemler alternatifli ve karşılaştırmalı olarak sunulur. Tebliğ şu önlemleri örnek gösterir.
- Sermayenin tamamlanması veya sermaye artırımı
- Bazı üretim birimlerinin ya da bölümlerinin kapatılması veya küçültülmesi
- İştiraklerin satışı
- Pazarlama sisteminin değiştirilmesi
Genel kurul önerileri aynen ya da değiştirerek kabul edebilir, başka bir önleme de karar verebilir. Zarar üçte iki sınırına ulaşmışsa genel kurul Tebliğ'in 7. maddesindeki üç karardan birini alır. Bunlar sermayenin tamamlanması, sermayenin azaltılması ve sermayenin artırılmasıdır.
Sermayenin Tamamlanması
Sermayenin tamamlanması, bilanço açığının ortakların tamamı ya da bir kısmı tarafından kapatılmasıdır. Tebliğ'in 9. maddesine göre yapılan ödeme karşılıksızdır, sermaye konulması ya da borç verilmesi niteliği taşımaz ve geri alınamaz. Gelecekte yapılacak bir artırıma mahsuben avans da sayılmaz. Kanuni yedek akçelerin yitirilen kısmının tamamlanması gerekmez.
Ödemeler öz kaynaklar içinde sermaye tamamlama fonu hesabında izlenir ve bu fon yalnızca zararların mahsubunda kullanılabilir. Anonim şirkette bilanço zararlarının kapatılması için yükümlülük koyan karar, Kanun'un 421. maddesi uyarınca bütün pay sahiplerinin oybirliğiyle alınır. Limited şirkette 603. maddedeki ek ödeme yükümlülüğü hükümleri uygulanır. Bu yükümlülük şirket sözleşmesinde öngörülmüş olmalıdır ve esas sermaye payının itibari değerinin iki katını aşamaz. Karar alınamasa da bazı ortaklar kendi istekleriyle tamamlama yapabilir.
Sermayenin Azaltılması
Kanun'un 376. maddesindeki sermayenin üçte biriyle yetinme seçeneği, Tebliğ'de kalan sermayeyle yetinme olarak yer alır. Genel kurul bu yönde karar verirse sermaye, Kanun'un 473 ile 475. maddelerine göre azaltılır. Tebliğ'in 8. maddesine göre sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının en az yarısının özvarlık içinde korunması şartıyla sermaye, asgari sermaye tutarına kadar indirilebilir. Asgari sermaye anonim şirkette 250.000 TL, limited şirkette 50.000 TL'dir.
Bu azaltımda yönetim organı alacaklıları çağırmaktan ve alacakların ödenmesinden ya da teminat altına alınmasından vazgeçebilir. Limited şirkette Kanun'un 592. maddesi ek bir şart getirir. Esas sermaye, borca batık bilançonun iyileştirilmesi amacıyla ancak şirket sözleşmesindeki ek ödeme yükümlülükleri tamamen ödenmişse azaltılabilir.
Sermaye Artırımı ve Eş Zamanlı Azaltım
Tebliğ'in 10. maddesi sermayenin artırılması için üç yol gösterir.
- Sermaye, zarar sonucu ortaya çıkan kayıp kadar azaltılır ve eş zamanlı olarak istenen tutarda artırılır.
- Sermaye azaltılmadan artırılır. Tescil edilecek sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının en az yarısının özvarlık içinde korunmasını sağlayacak tutar tescilden önce ödenir.
- Aynı toplantıda sermaye, bedelleri tamamen ödenerek artırılır ve ardından azaltılır. İşlemlerin sonunda aynı yarı şartı aranır.
Örnekteki şirket 900.000 TL zarar karşısında sermayesini azaltmadan 600.000 TL artırır ve tamamını tescilden önce öderse özvarlık 900.000 TL'ye, sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamı 1.800.000 TL'ye çıkar. Böylece yarı şartı sağlanmış olur.
Tebliğ, eş zamanlı artırımda nakdi taahhüdün Kanun'un 344. ve 585. maddelerine uygun olarak ödeneceğini belirtir. Ticaret Sicili Yönetmeliği ise azaltılan tutar kadar yapılan artırımın tamamen ödendiğini gösteren banka mektubunu arar. Başvuruya sermayenin ödendiğine, karşılıksız kalıp kalmadığına ve şirket özvarlığının tespitine ilişkin rapor da eklenir. Rapor yeminli mali müşavir ya da serbest muhasebeci mali müşavir tarafından, denetime tabi şirketlerde denetçi tarafından da düzenlenebilir.
Genel Kurul Karar Almazsa
Zararın üçte iki sınırına ulaştığı durumda genel kurul bu kararlardan birini almazsa şirket kendiliğinden sona erer. Tebliğ'in 11. maddesine göre sona eren şirketin tasfiye işlemleri Kanun'un 536 ve devamı maddelerine göre yürütülür. Anonim şirkette ayrıca tasfiye memuru atanmamışsa tasfiyeyi yönetim kurulu yapar. Limited şirketin tasfiyesinde de anonim şirket hükümleri uygulanır.
Borca Batıklıkta Ara Bilanço ve Mahkemeye Bildirim
Borca batıklık şüphesi yalnızca yıllık bilançoya bağlı değildir. İşaretler yıllık ve ara dönem finansal tablolardan, denetim raporlarından ya da yönetim organının belirlemelerinden ortaya çıkabilir. Bu durumda yönetim organı, aktifleri hem işletmenin devamlılığı esasına göre hem de muhtemel satış fiyatları üzerinden gösteren bir ara bilanço çıkarır.
Ara bilançoya göre aktifler alacaklıların alacaklarını karşılamıyorsa ve Tebliğ'in 7. maddesindeki önlemler alınmıyorsa yönetim organı durumu şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine bildirir ve şirketin iflasını ister. Kanun'un 377. maddesine göre iflas talebiyle birlikte konkordato da istenebilir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 179. maddesine göre borca batıklık bir alacaklı tarafından da mahkemeye beyan edilebilir.
Kanun bu bildirime bir istisna tanır. Şirketin açığını karşılayacak ve borca batıklığı ortadan kaldıracak tutardaki alacakların sahipleri, iflas kararından önce alacaklarının diğer bütün alacaklılardan sonraki sıraya konulmasını yazılı olarak kabul edebilir. Bu beyanın ya da sözleşmenin yerindeliği, gerçekliği ve geçerliliği mahkemenin atadığı bilirkişilerce doğrulanmalıdır.
Riskin Erken Saptanması
Kanun'un 378. maddesi, pay senetleri borsada işlem gören şirketlerde yönetim kurulunu şirketin devamını tehlikeye düşüren sebeplerin erken teşhisi için uzman bir komite kurmakla yükümlü tutar. Diğer şirketlerde komite, denetçinin gerekli görüp bunu yönetim kuruluna yazılı olarak bildirmesi hâlinde kurulur. Komite yönetim kuruluna iki ayda bir rapor verir. Limited şirketlerde 625. madde, küçük limited şirketler dışında bu komitenin kurulmasını müdürlerin devredilemez görevleri arasında sayar.
Komitesi bulunmayan şirketlerde kaybın yıl sonu beklenmeden görülmesi, yıl içinde düzenlenen mali tablolar sayesinde mümkündür. Geçici vergi için üçer aylık dönemler itibarıyla hazırlanan tablolarda öz kaynakların sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamına göre düzeyi izlenebilir. Borçların öz kaynaklara oranını ölçen oran analizi de aynı amaca hizmet eder.
Yöneticilerin Sorumluluğu
Borca batıklık hâlinde mahkemeye bildirimde bulunmak, anonim şirkette yönetim kurulunun, limited şirkette müdürlerin devredilemez görevleri arasındadır. Kanun'un 553. maddesine göre yönetim kurulu üyeleri ve yöneticiler, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına verdikleri zarardan sorumlu olur. 644. madde bu hükmü limited şirketlere de uygular.
İcra ve İflas Kanunu'nun 345/a maddesi ayrıca ceza öngörür. Şirketin mevcudunun borçlarını karşılamadığını bildirerek iflasını istemeyen yöneticiler, alacaklılardan birinin şikâyeti üzerine on günden üç aya kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.